Mengatasi pencemaran plastik di pantai-pantai Sabah
Pantai-pantai Sabah ialah aset alam sekitar, ekonomi dan sosial yang penting kepada negeri ini. Dari pesisir Kota Kinabalu hingga pulau-pulau di Semporna, kawasan pantai menyokong perikanan, pelancongan, rekreasi serta kehidupan komuniti setempat. Namun, lambakan botol plastik, beg sekali guna, bekas makanan dan serpihan polisterina semakin menjejaskan nilai kawasan pesisir.
Sisa plastik yang dibuang ke longkang, sungai dan laut boleh bergerak jauh mengikut arus. Sampah yang kelihatan di pantai hanyalah sebahagian daripada masalah kerana mikroplastik turut terkumpul dalam pasir, air dan hidupan marin. Penyu, ikan, burung laut serta terumbu karang terdedah kepada kecederaan, keracunan dan kematian.
Usaha pembersihan pantai secara berkala memang diperlukan, namun pendekatan tersebut tidak memadai jika punca pencemaran terus berlaku. Penyelesaian yang berkesan perlu menggabungkan pendidikan awam, penguatkuasaan, kemudahan pelupusan, reka bentuk produk dan penyertaan masyarakat.
Sebagai negeri yang kaya dengan biodiversiti dan memiliki garis pantai yang luas, Sabah memerlukan dasar pengurusan sisa yang mengambil kira keadaan geografi serta keperluan setiap daerah. Tindakan bersepadu dapat mempertahankan alam sekitar sambil memperkukuh kesihatan awam, pekerjaan tempatan dan hak komuniti terhadap sumber semula jadi.
Memahami punca pencemaran di pesisir
Pencemaran plastik berlaku melalui beberapa saluran. Di kawasan bandar, sisa daripada pasar, gerai makanan dan aktiviti rekreasi mudah dibawa hujan ke sistem perparitan sebelum memasuki sungai. Di pulau dan kampung nelayan, peralatan menangkap ikan yang rosak, tali, jaring serta bekas bahan api boleh terdampar di pesisir.
Kelemahan kutipan sampah turut memburukkan keadaan. Ada kawasan yang tidak mempunyai tong mencukupi, jadual kutipan tetap atau pusat pengasingan sisa. Sikap membuang sampah sembarangan, penggunaan plastik sekali guna yang berlebihan dan kesedaran alam sekitar yang tidak sekata menjadikan pencemaran berulang selepas program gotong-royong tamat.
Membina tabiat penggunaan yang lebih bertanggungjawab
Perubahan perlu bermula daripada pilihan harian. Penduduk, pelancong dan peniaga boleh mengurangkan permintaan terhadap bahan sekali guna dengan membawa bekas makanan, botol air dan beg guna semula. Premis perniagaan pula boleh menawarkan sistem deposit, pembungkusan kompos atau diskaun kepada pelanggan yang membawa bekas sendiri.
Amalan mudah untuk komuniti pesisir
- Mengasingkan botol, tin, kaca dan sisa makanan di rumah atau premis perniagaan.
- Membawa beg serta bekas guna semula ketika membeli makanan dan barangan.
- Melaporkan pembuangan sampah haram kepada pihak berkuasa tempatan.
- Menyertai gotong-royong pantai yang disertai aktiviti pendidikan, bukan kutipan sampah semata-mata.
Sekolah dan persatuan belia boleh mengubah isu ini menjadi projek pembelajaran. Pelajar boleh memetakan lokasi sampah, menimbang jumlah sisa mengikut kategori dan mengkaji laluan sampah dari daratan ke laut. Data mudah ini membantu komuniti mengenal pasti punca utama serta menilai keberkesanan sesuatu tindakan.
Mengukuhkan kemudahan dan penguatkuasaan
Pihak berkuasa tempatan perlu menyediakan tong sampah bertutup, stesen pengasingan dan kutipan yang sesuai dengan jumlah pengunjung. Kemudahan tersebut hendaklah ditempatkan berhampiran jeti, pasar, kawasan rekreasi dan laluan masuk pantai. Di pulau-pulau, jadual pengangkutan sisa perlu diselaraskan supaya sampah tidak dibakar atau dibuang ke laut.
| Pendekatan | Kesan segera | Keperluan jangka panjang |
|---|---|---|
| Gotong-royong pantai | Mengurangkan sampah yang kelihatan | Pemantauan punca dan perubahan tabiat |
| Tong pengasingan | Memudahkan kitar semula | Sistem kutipan dan pasaran bahan kitar semula |
| Larangan plastik tertentu | Mengurangkan barangan sekali guna | Alternatif mampu bayar untuk peniaga |
| Denda dan pemeriksaan | Memberi tekanan kepada pencemar | Penguatkuasaan konsisten dan telus |
Penguatkuasaan mesti adil serta berterusan. Premis yang membuang sisa ke longkang, pengusaha yang meninggalkan peralatan menangkap ikan dan pihak yang mengurus tapak pelupusan secara cuai perlu dikenakan tindakan. Pada masa yang sama, bantuan teknikal dan kewangan harus diberikan kepada komuniti kecil supaya pematuhan tidak membebankan mereka.
Menghubungkan pengurusan sisa dengan pembangunan negeri
Pencemaran pantai berkait rapat dengan perancangan bandar dan pengangkutan. Apabila penduduk bergantung kepada kenderaan persendirian untuk membeli makanan atau membuang sisa, jumlah pembungkusan dan perjalanan meningkat. Perancangan pengangkutan awam efisien boleh membantu menghubungkan kawasan perumahan, pasar, pusat kitar semula dan destinasi pelancongan secara lebih tersusun.
Keutamaan tindakan mengikut lokasi
- Di bandar, tumpuan harus diberikan kepada sistem kutipan, pengasingan dan kawalan sisa komersial.
- Di pulau, keutamaan ialah logistik membawa sisa keluar serta pengurangan pembungkusan dari tanah besar.
- Di kampung nelayan, program pemulangan jaring dan peralatan rosak perlu disokong.
- Di kawasan pelancongan, operator wajar mematuhi syarat kebersihan dan melaporkan jumlah sisa yang dikumpulkan.
Pendekatan setempat lebih berkesan daripada satu peraturan yang sama untuk semua daerah. Kerajaan negeri boleh menetapkan sasaran pengurangan sampah marin, manakala pihak berkuasa tempatan menyesuaikan pelaksanaannya mengikut jumlah penduduk, musim pelancongan dan bentuk muka bumi.
Memperkasa suara rakyat dan tadbir urus
Komuniti perlu dilibatkan dalam membuat keputusan berkaitan pesisir, bukannya hanya dipanggil ketika program pembersihan. Nelayan, pengusaha pelancongan, pemimpin kampung, penyelidik dan pertubuhan alam sekitar memiliki pengetahuan yang berbeza tentang arus sampah, lokasi pembuangan dan kesan kepada pendapatan. Pandangan mereka boleh menjadikan dasar lebih praktikal.
Kesedaran mengenai hak Sabah terhadap sumber dan pengurusan wilayah juga penting. Perbincangan awam melalui Forum Perlembagaan STAR boleh menjadi ruang untuk memahami hubungan antara kuasa negeri, perlindungan alam sekitar dan kepentingan komuniti. Tadbir urus yang telus membolehkan rakyat menilai peruntukan, kontrak kutipan dan hasil tindakan penguatkuasaan.
Setiap daerah wajar mempunyai rekod terbuka tentang jumlah sampah yang dikutip, lokasi panas pencemaran serta kemajuan sasaran pengurangan plastik. Kerjasama antara kerajaan, sektor swasta dan masyarakat sivil akan menjadikan penjagaan pantai sebagai tanggungjawab bersama.
Sabah boleh memulakan perubahan melalui langkah yang jelas: kurangkan plastik sekali guna, sediakan infrastruktur sisa yang mencukupi, kuatkuasakan peraturan dan libatkan komuniti dalam pemantauan. Sokong inisiatif tempatan, amalkan pengasingan sisa dan sertai usaha pemulihan pantai supaya pesisir Sabah kekal bersih, produktif dan diwarisi dengan selamat oleh generasi akan datang.
