Kemerosotan Kualiti Air Sungai di Kawasan Perlombongan Sabah

Sabah, dengan kekayaan sumber semula jadi yang melimpah ruah, telah lama menjadi tumpuan aktiviti perlombongan sama ada bijih besi, emas mahupun tembaga. Namun di sebalik sumbangannya kepada ekonomi, aktiviti ini meninggalkan kesan mendalam terhadap ekosistem akuatik. Isu kemerosotan kualiti air sungai di kawasan perlombongan Sabah bukan sekadar cerita tempatan, malah ia mencerminkan konflik antara pembangunan ekonomi dan kelestarian alam sekitar yang semakin meruncing.

Data lapangan menunjukkan beberapa sungai utama di pedalaman Sabah seperti Sungai Segama, Sungai Kalumpang dan Sungai Balung mencatatkan tahap pencemaran yang membimbangkan. Sisa perlombongan yang mengandungi logam berat seperti merkuri, arsenik dan plumbum dilaporkan mengalir masuk tanpa kawalan rapi. Keadaan ini bukan sahaja menjejaskan biodiversiti akuatik, malah turut mengancam mata pencarian komuniti sungai yang bergantung kepada hasil ikan dan sumber air bersih.

Kesan terhadap kesihatan manusia semakin ketara apabila beberapa kampung melaporkan peningkatan kes penyakit kulit, cirit-birit dan gangguan saluran pernafasan. Anak-anak kecil yang bermain di tepi sungai, wanita yang mencuci pakaian, dan nelayan yang menjala ikan semuanya terdedah kepada risiko pencemaran tanpa pengetahuan penuh tentang bahaya yang tersembunyi dalam air yang kelihatan jernih.

Justeru, tindakan kolektif daripada pelbagai pihak amat diperlukan. Parti Solidariti Tanah Airku (STAR) berpegang teguh pada prinsip bahawa menjaga kelestarian sumber air Sabah adalah sebahagian daripada tanggungjawab mempertahankan hak dan maruah anak negeri. Pendirian ini menuntut keterlibatan aktif kerajaan negeri, pemain industri, badan bukan kerajaan serta rakyat akar umbi.

Akar Masalah Pencemaran Sungai

Pencemaran air di kawasan perlombongan berpunca daripada pelbagai faktor yang saling berkait. Sistem pengurusan sisa lombong yang longgar menjadi punca utama di mana tailing dan air sisa proses dibuang terus ke dalam anak sungai tanpa melalui rawatan yang sepatutnya. Tambahan pula, aktiviti pembalakan yang sering mendahului operasi perlombongan membuka kawasan hutan kepada hakisan tanah yang akhirnya mempercepat pemendapan di dasar sungai.

Selain itu, kelemahan mekanisme pemantauan membolehkan pelanggaran berterusan berlaku. Kebanyakan tapak perlombongan kecil dan artisanal tidak tertakluk kepada audit alam sekitar yang ketat. Tambah pula dengan lokasi lombong yang terpencil di pedalaman, pihak berkuasa menghadapi kesukaran untuk menjalankan pemeriksaan rutin. Jurang antara undang-undang dan realiti di lapangan inilah yang memburukkan lagi kemerosotan mutu air.

Faktor lain yang turut menyumbang ialah kurangnya kesedaran dalam kalangan operator lombong tentang amalan perlombongan yang bertanggungjawab. Sebahagian daripada mereka beroperasi dengan peralatan usang dan pengetahuan teknikal yang terhad. Tanpa latihan yang mencukupi dan panduan yang jelas, risiko pencemaran menjadi semakin tinggi dan menjejaskan kesejahteraan penduduk yang bergantung kepada sungai sebagai nadi kehidupan harian.

Kesan Terhadap Kesihatan dan Ekonomi Komuniti

Masyarakat yang tinggal di sepanjang sungai terkesan secara langsung dengan air yang tercemar. Kesihatan mereka terancam apabila logam berat meresap ke dalam rantaian makanan melalui ikan yang mereka tangkap. Bayi yang menyusu, warga emas yang lemah sistem imun, dan ibu mengandung merupakan golongan paling berisiko terhadap keracunan perlahan yang mungkin hanya menunjukkan gejala selepas bertahun-tahun lamanya.

Sektor ekonomi tempatan juga tidak terlepas daripada kesan tersebut. Nelayan tradisional melaporkan hasil tangkapan mereka merosot sehingga tujuh puluh peratus dalam tempoh lima tahun kebelakangan. Aktiviti pertanian sawah padi yang bergantung kepada pengairan sungai turut terjejas apabila air yang digunakan mengandungi bahan kimia berbahaya. Sektor pelancongan desa, yang semakin pesat membangun di kawasan sungai indah, juga berisiko kehilangan tarikan sekiranya air bertukar menjadi coklat dan berbau busuk.

Lebih membimbangkan, ramai penduduk kampung tidak mempunyai sumber air alternatif. Mereka terus menggunakan air sungai yang sama untuk minuman, memasak dan mandian kerana sistem paip kerajaan masih belum sampai ke kawasan pedalaman. Keadaan ini mewujudkan satu lingkaran kesengsaraan yang sukar diputuskan tanpa campur tangan bersepadu daripada semua pihak berkepentingan.

Rangka Undang-Undang dan Tanggungjawab

Di atas kertas, Malaysia mempunyai beberapa akta yang relevan untuk melindungi kualiti air termasuk Akta Kualiti Alam Sekitar 1974 dan Enakmen Air Sabah. Walau bagaimanapun, pelaksanaan di lapangan sering kali berdepan dengan kekangan sumber, birokrasi yang rumit dan kekurangan pegawai penguatkuasa. Banyak kes pelanggaran dilaporkan tetapi hanya sebahagian kecil sahaja yang dibawa ke mahkamah.

Kerajaan negeri perlu memperkasakan jawatankuasa khas yang berperanan memantau aktiviti perlombongan secara berterusan. Libatkan wakil komuniti, pakar alam sekitar dan tokoh adat dalam proses penilaian supaya keputusan yang dibuat benar-benar mencerminkan kepentingan anak negeri. Ketelusan dalam pengeluaran permit dan pendedahan penuh laporan impak alam sekitar juga wajar diamalkan supaya orang ramai boleh membuat penilaian sendiri.

Di samping itu, konsep pencemar membayar perlu dikuatkuasakan tanpa kompromi. Syarikat perlombongan yang terbukti mencemarkan sungai harus menanggung kos pemulihan sepenuhnya. Mekanisme denda yang lebih berat dan penutupan mandatori tapak yang melanggar piawaian boleh menjadi pengajaran berkesan kepada pemain industri lain yang masih memandang ringan terhadap tanggungjawab alam sekitar.

Peranan Komuniti dan Kesedaran Awam

Tiada solusi yang mampan tanpa penglibatan langsung komuniti tempatan. Pendidikan alam sekitar seharusnya disepadukan dalam kurikulum sekolah rendah dan menengah supaya generasi muda memahami nilai setiap titisan air. Inisiatif seperti menangani isu kekurangan tenaga pengajar di sekolah sabah turut berperanan penting dalam membentuk kesedaran generasi akan datang melalui guru-guru yang celik tentang isu kelestarian.

Program kesedaran komuniti seperti gotong-royong pembersihan sungai, latihan kualiti air, dan pemasangan stesen pemantau komuniti boleh dilakukan dengan kerjasama pihak berkuasa tempatan. Penduduk kampung yang selama ini hanya menjadi mangsa harus dijadikan agen perubahan yang memantau dan melaporkan sebarang aktiviti mencurigakan di sekitar sungai mereka. Setiap suara anak negeri wajar didengari dan diambil kira dalam proses membuat keputusan.

Penglibatan wanita dan belia dalam gerakan ini amat digalakkan. Mereka boleh menjadi barisan hadapan dalam mendidik keluarga masing-masing tentang cara-cara mengurangkan penggunaan air tercemar dan memilih sumber air yang lebih selamat. Platform dalam talian juga boleh dimanfaatkan untuk berkongsi maklumat, gambar dan video keadaan sungai secara terus kepada umum supaya tekanan kepada pihak bertanggungjawab semakin meningkat.

Langkah Ke Arah Pemulihan dan Kelestarian

Pemulihan sungai yang tercemar bukanlah kerja singkat tetapi ia mesti dimulakan sekarang. Teknik rawatan air sisa moden seperti bioreaktor dan fitoremediasi boleh digunakan untuk merawat air lombong sebelum dilepaskan ke sungai. Penanaman pokok bakau dan rumput vetiver di sepanjang tebing sungai turut membantu menapis bahan pencemar secara semula jadi tanpa menelan kos yang terlalu tinggi.

Kerjasama rentas sempadan antara operator lombong, universiti tempatan dan agensi penyelidikan juga wajar digalakkan. Kajian saintifik yang berterusan akan menghasilkan data terkini tentang tahap pencemaran dan keberkesanan kaedah pemulihan. Pada masa yang sama, isu berkaitan hak milik tanah adat di kawasan penempatan tradisional juga harus ditangani selari dengan perlindungan alam sekitar, supaya komuniti pribumi tidak kehilangan hak mereka sambil menikmati sungai yang lebih bersih.

Akhir sekali, setiap pemain industri harus menerima pakai piawaian perlombongan lestari yang diiktiraf di peringkat antarabangsa. Sijil seperti Initiative for Responsible Mining Assurance boleh menjadi kayu pengukur komitmen syarikat terhadap alam sekitar. Dengan sokongan semua pihak, hasrat untuk melihat sungai-sungai Sabah mengalir jernih kembali bukan sesuatu yang mustahil untuk dicapai.

Cadangan Strategik Untuk Pemulihan Kualiti Air

• Mewujudkan jawatankuasa bebas yang terdiri daripada pakar alam sekitar, wakil komuniti dan tokoh adat untuk memantau setiap tapak perlombongan secara berkala
• Mengenakan caj pencemaran yang lebih tinggi ke atas syarikat yang melepasi had bahan cemar yang ditetapkan, dengan hasil dikutip disalurkan kepada tabung pemulihan sungai
• Memperluas program air bersih alternatif di kampung-kampung yang terjejas supaya penduduk tidak lagi bergantung kepada air sungai tercemar untuk kegunaan harian
• Melaksanakan moratorium sementara ke atas permit perlombongan baru di kawasan sungai yang berisiko tinggi sehingga kajian impak menyeluruh selesai dijalankan
• Menggalakkan penyelidikan bersama universiti tempatan dalam membangunkan teknologi rawatan air sisa yang murah dan sesuai dengan konteks pedalaman Sabah
• Memperkasakan peranan media dan platform digital sebagai alat tekanan awam untuk mendedahkan kes pencemaran dan menuntut tindakan tegas daripada pihak berkuasa

Matlamat ini hanya akan tercapai jika setiap lapisan masyarakat memainkan peranan masing-masing tanpa menunggu orang lain memulakan langkah pertama. Parti Solidariti Tanah Airku (STAR) mengajak seluruh anak negeri Sabah untuk berdiri teguh dalam mempertahankan hak kepada air bersih dan sungai yang sihat untuk generasi akan datang. Sertai program sukarela kami, sebarkan kesedaran di kampung masing-masing, dan pastikan suara anak Sabah sentiasa didengari dalam setiap keputusan yang melibatkan masa depan sumber air negeri ini. Tindakan hari ini menentukan warisan sungai yang akan kita tinggalkan kepada generasi esok.