Menjamin Hak Tanah Adat Sabah Melalui Proses Yang Adil
Hak milik tanah adat merupakan isu penting dalam pembangunan Sabah kerana tanah bukan sekadar aset ekonomi. Bagi banyak komuniti anak negeri, tanah berkait rapat dengan tempat tinggal, sumber makanan, kawasan perkuburan, identiti budaya dan kesinambungan kehidupan antara generasi. Sebarang keputusan mengenai tanah perlu mengambil kira hubungan sejarah serta amalan adat yang masih diamalkan.
Di bawah Kanun Tanah Negeri Sabah, pengiktirafan hak tanah adat melibatkan proses pentadbiran, bukti pendudukan dan penggunaan tanah, serta pertimbangan pihak berkuasa negeri. Namun, proses yang rumit atau tidak jelas boleh menimbulkan pertikaian antara komuniti, kerajaan dan pemaju. Penyelesaian yang berkesan mesti berasaskan undang-undang, ketelusan dan penyertaan penduduk tempatan.
Usaha ini juga selari dengan aspirasi memperkukuh hak Sabah, memperluas kesedaran politik dan memastikan pembangunan ekonomi tidak mengorbankan kepentingan masyarakat. Pendekatan yang menyatukan komuniti tanpa mengira etnik dan agama dapat membina dasar tanah yang lebih dipercayai serta berkekalan.
Asas Perundangan Dan Hak Komuniti
Kanun Tanah Negeri Sabah, yang sering dirujuk bersama Sabah Land Ordinance, menyediakan kerangka pentadbiran tanah di negeri ini. Dalam kerangka tersebut, tanah negeri, tanah berhak milik, tanah rizab dan tanah yang berkaitan dengan kepentingan anak negeri mempunyai kaedah pengurusan tersendiri. Hak milik anak negeri atau Native Title perlu dinilai berdasarkan peruntukan undang-undang dan fakta penggunaan tanah.
Tanah adat pula tidak semestinya mempunyai sempadan yang sama seperti lot berdaftar. Sesebuah komuniti mungkin menggunakan kawasan tertentu untuk pertanian, hutan, laluan tradisi, sungai atau aktiviti kebudayaan. Oleh itu, rekod rasmi perlu dilengkapi dengan bukti sejarah, peta komuniti, keterangan saksi, rekod kampung dan dokumentasi amalan adat.
Pengiktirafan hak tidak bermakna semua tuntutan diterima secara automatik. Setiap permohonan wajar melalui penelitian yang konsisten, termasuk semakan pertindihan tuntutan dan status tanah. Pada masa yang sama, ketiadaan dokumen formal tidak seharusnya menjadi satu-satunya alasan untuk menolak sejarah pendudukan sesebuah komuniti.
Punca Pertikaian Yang Berulang
Antara punca utama pertikaian ialah sempadan tanah yang tidak jelas, peta lama yang tidak lengkap dan perbezaan antara rekod kerajaan dengan pengetahuan masyarakat. Pertikaian turut berlaku apabila lesen, pajakan atau kelulusan pembangunan diberikan sebelum komuniti menerima maklumat yang mencukupi. Keadaan ini boleh menjejaskan kepercayaan terhadap institusi awam.
Projek infrastruktur dan pelaburan perlu dirancang dengan penilaian sosial serta alam sekitar yang menyeluruh. Pembangunan lapangan terbang, contohnya, boleh membawa peluang pekerjaan dan hubungan perdagangan, tetapi proses pengambilan tanah mesti menjelaskan kesan kepada pemilik serta pengguna tanah. Perancangan lapangan terbang antarabangsa wajar disertai rundingan awal, pampasan munasabah dan pelan pemulihan kehidupan penduduk.
Kelemahan dalam penyampaian maklumat juga menjadi masalah. Notis yang sukar difahami, tempoh bantahan yang singkat atau mesyuarat yang tidak mengambil kira bahasa tempatan boleh mengurangkan penyertaan orang awam. Pentadbiran tanah perlu mendekati komuniti melalui kaedah yang mudah dicapai dan menghormati struktur kepimpinan setempat.
Rundingan, Bukti Dan Kebertanggungjawaban
Rundingan bermakna perlu berlaku sebelum keputusan muktamad dibuat, bukannya selepas kelulusan dikeluarkan. Penduduk harus diberi penerangan tentang tujuan projek, keluasan tanah terlibat, kesan alam sekitar, bentuk pampasan dan pilihan penyelesaian. Mereka juga perlu mempunyai masa yang wajar untuk mendapatkan nasihat serta membincangkan pendirian bersama.
Pemetaan partisipatif boleh membantu menyatukan pengetahuan komuniti dengan data ukur profesional. Dalam proses ini, penduduk mengenal pasti kawasan pertanian, sumber air, tapak warisan dan laluan tradisi, manakala agensi berkaitan mengesahkan ukuran serta status undang-undang. Semua data mesti direkodkan secara telus, dengan perlindungan terhadap maklumat sensitif komuniti.
Mekanisme aduan yang bebas dan mudah dicapai perlu diwujudkan bagi menangani dakwaan pencerobohan, kelewatan permohonan atau ketidakadilan pampasan. Keputusan hendaklah disertai alasan bertulis, tempoh rayuan dan pihak yang bertanggungjawab. Ketelusan ini dapat mengurangkan keperluan membawa setiap pertikaian terus ke mahkamah.
Pembangunan Yang Menghormati Pemilik Asal
Pembangunan ekonomi Sabah memerlukan tanah, tetapi kemajuan tidak boleh diukur melalui nilai projek semata-mata. Projek yang mengambil tanah adat perlu menilai kesan terhadap pendapatan, keselamatan makanan, perumahan, pendidikan dan hubungan sosial. Pampasan kewangan mungkin penting, namun ia tidak selalu menggantikan kehilangan kawasan pertanian atau tempat yang mempunyai nilai budaya.
Penyelesaian boleh merangkumi pemindahan yang dipersetujui, perkongsian manfaat, peluang pekerjaan, penempatan semula yang sesuai dan perlindungan kawasan bernilai budaya. Bagi projek besar, perjanjian komuniti perlu menetapkan tanggungjawab pemaju, jadual pelaksanaan, pemantauan serta tindakan jika syarat dilanggar.
Hak tanah juga berkait dengan perkhidmatan asas. Apabila status pemilikan tidak jelas, komuniti mungkin menghadapi kesukaran mendapatkan jalan, bekalan air, klinik atau kemudahan kesihatan. Perhatian terhadap keperluan awam seperti bekalan darah hospital Sabah menunjukkan bahawa perancangan negeri perlu menghubungkan isu tanah dengan keselamatan dan kesejahteraan rakyat.
Pilihan Perlindungan Mengikut Keperluan
Tidak semua kawasan memerlukan bentuk perlindungan yang sama. Sesetengah tanah sesuai didaftarkan sebagai hak milik individu, manakala kawasan yang digunakan secara bersama mungkin lebih sesuai melalui pendekatan hak milik komuniti, tanah rizab atau pengiktirafan zon adat. Pilihan tersebut perlu ditentukan melalui rundingan dan penelitian terhadap amalan sebenar penduduk.
| Pendekatan | Kekuatan | Perkara Yang Perlu Diberi Perhatian |
|---|---|---|
| Hak milik individu | Memberi kepastian pemilikan dan memudahkan urusan pewarisan | Boleh memecahkan kawasan penggunaan bersama |
| Hak milik komuniti | Melindungi kepentingan kolektif serta sumber bersama | Memerlukan tadbir urus dalaman yang jelas |
| Tanah rizab | Menyediakan perlindungan khusus bagi tujuan tertentu | Status dan sempadan perlu dipantau secara berkala |
| Perjanjian perkongsian manfaat | Membolehkan komuniti menerima faedah daripada pembangunan | Syarat, bayaran dan pemantauan mesti boleh dikuatkuasakan |
Kerajaan negeri, ketua masyarakat, pertubuhan awam dan pihak berkepentingan perlu menilai setiap pilihan berdasarkan keadaan setempat. Perlindungan yang baik harus menghalang penjualan tanpa persetujuan, menjaga sumber semula jadi dan membolehkan generasi muda menikmati manfaat tanah tersebut.
Keutamaan Pelaksanaan Di Sabah
Penyelesaian jangka panjang memerlukan pembaharuan pentadbiran, peningkatan kesedaran undang-undang dan penglibatan rakyat yang berterusan. Keutamaan praktikal yang boleh dilaksanakan termasuk:
- Mempercepat pendigitalan rekod tanah serta pemetaan kawasan adat dengan pengesahan komuniti.
- Menyediakan khidmat nasihat undang-undang dan bantuan permohonan kepada kampung yang berdepan tuntutan tanah.
- Menetapkan rundingan awal dan penilaian impak sosial sebelum kelulusan projek berskala besar.
- Mewujudkan pangkalan data awam mengenai status permohonan, pajakan, lesen dan keputusan berkaitan tanah.
- Memperkukuh latihan pegawai, ketua masyarakat dan wakil rakyat mengenai Kanun Tanah Negeri Sabah.
Pelaksanaan mesti disokong dengan peruntukan kewangan, petunjuk prestasi dan laporan berkala kepada Dewan Undangan Negeri. Penglibatan universiti serta organisasi masyarakat sivil boleh membantu mengumpulkan data bebas dan melatih penduduk dalam pemetaan, dokumentasi serta pemantauan projek.
Hak tanah adat ialah amanah antara generasi dan sebahagian daripada hak Sabah yang perlu dipertahankan melalui proses demokratik. STAR dan rakyat Sabah boleh memperkukuh suara komuniti dengan menghadiri sesi libat urus, menyimpan bukti sejarah tanah, memantau keputusan pihak berkuasa serta menuntut dasar yang telus. Dengan kerjasama berasaskan undang-undang dan keadilan, pembangunan negeri dapat bergerak maju tanpa menghapuskan hak pemilik asal.
