Melindungi Hak Nelayan Tradisional Sabah

Perlindungan Hak Nelayan Tradisional terhadap Kawasan Penangkapan Ikan di Sabah merupakan isu yang berkait rapat dengan keselamatan makanan, ekonomi keluarga dan maruah komuniti pesisir. Bagi ribuan nelayan kecil, laut bukan sekadar ruang pekerjaan, tetapi sumber kehidupan yang diwarisi antara generasi.

Kawasan penangkapan ikan tradisional semakin tertekan akibat pembangunan pesisir, aktiviti perindustrian, pencemaran, pencerobohan bot asing dan perubahan iklim. Apabila akses kepada kawasan laut disekat tanpa rundingan yang bermakna, pendapatan nelayan merosot dan pengetahuan tempatan turut terhakis.

Sabah memerlukan dasar perikanan yang mengiktiraf realiti geografi serta kepelbagaian masyarakatnya. Hak komuniti Melayu, Bajau, Suluk, Iranun, Kadazan-Dusun, Murut dan etnik lain di kawasan pesisir perlu dilindungi melalui pendekatan yang adil, telus dan menghormati adat setempat.

Perbincangan tentang parti berteraskan hak wilayah, termasuk pendekatan hak wilayah, boleh memperkaya wacana mengenai kuasa tempatan, penyertaan rakyat dan perlindungan sumber asli. Prinsip yang sama penting dalam membentuk masa depan perikanan Sabah yang lebih seimbang.

Laut Sebagai Warisan Kehidupan Komuniti

Nelayan tradisional lazimnya menggunakan bot kecil, peralatan berskala sederhana dan pengetahuan musim yang diperoleh melalui pengalaman. Mereka memahami laluan ikan, kawasan pembiakan, perubahan arus serta tanda-tanda cuaca yang mungkin tidak direkodkan dalam peta rasmi.

Pengetahuan ini mempunyai nilai ekonomi dan ekologi. Nelayan yang bergantung pada hasil laut secara langsung biasanya mempunyai kepentingan besar untuk memastikan kawasan terumbu, paya bakau dan padang lamun terus terpelihara. Perlindungan terhadap mereka perlu dilihat sebagai pelaburan dalam kelestarian sumber, bukan sekadar bantuan kebajikan.

Dasar awam juga perlu membezakan antara nelayan tradisional dengan operasi komersial berskala besar. Lesen, zon tangkapan, bantuan bahan api dan akses jeti tidak wajar ditentukan berdasarkan ukuran yang mengabaikan keperluan bot kecil serta kampung pesisir.

Tekanan Terhadap Kawasan Tangkapan

Pembangunan pelabuhan, penambakan laut, akuakultur, pelancongan dan projek tenaga boleh mengurangkan ruang nelayan untuk beroperasi. Kesan terhadap laluan bot, kualiti air dan kawasan pembiakan ikan perlu dinilai sebelum sesuatu projek diluluskan.

Pencemaran daripada sisa industri, kumbahan, plastik dan aktiviti pembinaan boleh menjejaskan kesihatan ekosistem serta keselamatan hasil tangkapan. Apabila ikan berkurangan atau kawasan tercemar, nelayan terpaksa pergi lebih jauh, menggunakan bahan api tambahan dan menghadapi risiko laut yang lebih besar.

Pencerobohan bot asing serta penggunaan kaedah penangkapan yang merosakkan turut memberi tekanan kepada stok ikan. Penguatkuasaan perlu dilaksanakan secara konsisten, dengan keutamaan kepada pemantauan kawasan tradisional yang menjadi sumber rezeki masyarakat setempat.

Hak, Lesen dan Penyertaan Bermakna

Perlindungan hak nelayan memerlukan sistem pendaftaran dan pelesenan yang mudah dicapai. Ramai nelayan kecil menghadapi kesukaran mengurus dokumen, membayar kos berkaitan lesen atau mendapatkan maklumat tentang zon operasi. Perkhidmatan bergerak di kampung pesisir dapat mengurangkan halangan tersebut.

Setiap projek yang berpotensi menjejaskan kawasan tangkapan hendaklah melalui rundingan awal dengan komuniti. Sesi libat urus mesti menggunakan bahasa yang difahami, menyediakan maklumat teknikal yang jelas dan memberi masa secukupnya kepada nelayan untuk menyampaikan bantahan atau cadangan.

Penyertaan rakyat tidak boleh berhenti selepas kelulusan projek. Jawatankuasa pemantauan yang melibatkan persatuan nelayan, pemimpin kampung, agensi kerajaan, pengkaji dan pihak industri boleh membantu mengesan pencemaran, pelanggaran zon serta kerugian yang berlaku.

Memperkukuh Ekonomi Nelayan Pesisir

Hak menangkap ikan perlu disokong oleh kemudahan ekonomi yang sesuai. Jeti selamat, pusat pendaratan bersih, bilik sejuk, bekalan ais, bengkel enjin dan akses pasaran dapat meningkatkan nilai hasil tanpa memaksa nelayan bergantung sepenuhnya kepada orang tengah.

Koperasi nelayan boleh memainkan peranan dalam pembelian pukal bahan api, pemasaran hasil dan pengurusan kemudahan bersama. Program latihan pula perlu meliputi keselamatan laut, penggunaan teknologi navigasi, pemprosesan makanan laut serta pengurusan kewangan keluarga.

Pendidikan anak-anak nelayan juga penting untuk memastikan generasi muda mempunyai pilihan masa depan tanpa memutuskan hubungan dengan komuniti pesisir. Sejarah dan sumbangan nelayan tradisional wajar dimasukkan dalam pendidikan tempatan agar pekerjaan tersebut dihormati sebagai sebahagian daripada identiti Sabah.

Rekod dasar, pendirian dan usaha terdahulu boleh dirujuk melalui arkib perjuangan STAR, supaya perbincangan mengenai hak sumber, autonomi dan pembangunan negeri terus berasaskan kesinambungan perjuangan rakyat.

Kerangka Tindakan Untuk Sabah

Kerajaan negeri, pihak berkuasa tempatan dan agensi perikanan perlu menyelaraskan data kawasan tangkapan, habitat penting serta komuniti yang bergantung pada laut. Pemetaan bersama nelayan boleh menghasilkan gambaran lebih tepat berbanding rekod pentadbiran semata-mata.

Dasar perikanan juga perlu menghubungkan perlindungan sumber asli dengan agenda pembangunan Sabah. Ketelusan hasil lesen, penguatkuasaan yang tidak memilih pihak dan pengiktirafan suara komuniti mampu membina keyakinan awam serta mengurangkan konflik antara projek pembangunan dengan keperluan nelayan.

Beberapa tindakan yang boleh diberikan keutamaan ialah:

Keutamaan Manfaat kepada nelayan Pihak yang perlu terlibat
Zon tangkapan tradisional Akses laut lebih terjamin dan konflik berkurangan Kerajaan negeri, agensi perikanan dan komuniti
Pemetaan bersama Data kawasan ikan lebih tepat dan diterima rakyat Nelayan, pengkaji dan pihak berkuasa
Kemudahan pendaratan Hasil lebih berkualiti serta harga lebih baik Kerajaan, koperasi dan sektor swasta
Penguatkuasaan laut Mengurangkan pencerobohan dan kemusnahan habitat Penguat kuasa maritim dan persatuan nelayan
Rundingan projek pesisir Keputusan lebih telus dan pampasan lebih wajar Pemaju, komuniti dan agensi berkaitan

Masa depan nelayan tradisional Sabah bergantung pada keberanian untuk mengutamakan suara komuniti dalam perancangan negeri. Sokongan terhadap dasar yang melindungi kawasan tangkapan, memperkukuh ekonomi pesisir dan mempertahankan hak Sabah dapat diterjemahkan melalui penyertaan awam, penglibatan persatuan serta tuntutan yang bersatu dan berterusan.