Kawasan Tadahan Air Banjaran Crocker: Nadi Kelestarian Sabah

Banjaran Crocker merangkumi sebahagian besar kawasan tanah tinggi di pedalaman Sabah dan berfungsi sebagai tulang belakang sistem bekalan air bagi ratusan ribu penduduk di pantai barat serta pedalaman. Hutan hujan yang menyelubungi pergunungan ini menyerap hujan lebat tropika, menapis air secara perlahan, dan melepaskannya ke sungai-sungai utama seperti Sungai Papar, Sungai Kimanis, dan Sungai Penampang. Tanpa kawasan tadahan yang sihat, kualiti serta kuantiti air yang sampai ke rumah, ladang, dan industri akan terjejas dengan ketara.

Parti Solidariti Tanah Airku (STAR) melihat pemeliharaan alam sekitar sebagai sebahagian penting daripada perjuangan mempertahankan hak Sabah terhadap sumbernya sendiri. Menjaga Banjaran Crocker bermakna menjaga keselamatan air, menjamin kesihatan rakyat, dan melindungi mata pencarian generasi akan datang. Komitmen ini selaras dengan prinsip parti yang mengutamakan kesejahteraan masyarakat tempatan serta kelestarian warisan semula jadi bumi Sabah.

Peranan strategik Banjaran Crocker dalam kitaran hidrologi

Kawasan tadahan di Banjaran Crocker menyumbang hampir tujuh puluh peratus sumber air mentah yang dirawat oleh loji-loji air negeri. Akar pokok yang tebal, lapisan humus, dan tanah liat berperanan sebagai span semula jadi yang menakung air hujan sebelum dialirkan ke akuifer bawah tanah. Proses ini menjadikan sungai mengalir secara konsisten walaupun pada musim kemarau, sekali gus menjamin bekalan domestik, pengairan sawah, dan keperluan industri kecil di daerah Kota Kinabalu, Penampang, serta Papar.

Selain fungsi hidrologi, Banjaran Crocker menyimpan kepelbagaian biologi tinggi, termasuk spesies endemik seperti Rafflesia keithii dan pelbagai jenis anggrek liar. Keutuhan ekosistem hutan secara langsung mempengaruhi kestabilan kitaran nutrien tanah dan daya tahan cerun. Sekiranya litupan hutan rosak, proses penapisan semula jadi akan tergendala, menyebabkan mendapan meningkat di sungai dan menambah kos rawatan air di loji.

Ancaman terhadap kawasan tadahan air

Walaupun berstatus Hutan Simpan, Banjaran Crocker tidak terlepas daripada pelbagai tekanan. Pembalakan haram masih berlaku di kawasan penampan, manakala pembukaan ladang secara tidak terkawal menukar guna tanah yang menyumbang kepada hakisan. Aktiviti pemburuan, pembakaran, serta pencerobohan untuk pertanian komersial semakin meruncing, ditambah dengan pemanasan global yang mengubah pola taburan hujan dan meningkatkan kekerapan tanah runtuh.

Jenayah alam sekitar seperti pembalakan tanpa lesen dan pencemaran sungai semakin kompleks dan memerlukan pendekatan penguatkuasaan yang lebih tegas. Inisiatif terkini yang memperjuangkan pembentukan pasukan petugas khas menangani jenayah alam sekitar di Sabah wajar dipercepatkan agar kawasan tadahan mendapat perlindungan sewajarnya daripada aktiviti merosakkan.

Kesan kepada komuniti dan ekonomi

Apabila kualiti air merosot, kesan paling jelas dirasai oleh penduduk kampung dan masyarakat pribumi yang bergantung kepada sumber air gunung untuk minuman, memasak, dan rezeki harian. Kos rawatan air yang meningkat boleh membebankan keluarga berpendapatan rendah, manakala industri pelancongan desa yang bergantung kepada keindahan sungai bersih turut terjejas. Nelayan serta penternak di hilir sungai pula terpaksa menghadapi hasil tangkapan dan ternakan yang semakin berkurangan akibat pencemaran dan perubahan suhu air.

Sektor pertanian dan perladangan juga tidak terlepas daripada kesan negatif. Pengairan yang tidak stabil menjejaskan hasil padi sawah di Papar dan Penampang, di samping menelan kos tambahan bagi pengusaha akuakultur. Kegagalan melindungi kawasan tadahan mencederakan alam semula jadi serta menggugat keselamatan ekonomi Sabah secara menyeluruh.

Kerangka perundangan dan penguatkuasaan

Di peringkat persekutuan, Akta Kualiti Alam Sekitar 1974 dan Akta Perhutanan Negara 1984 menjadi rujukan utama, namun pelaksanaannya di Sabah perlu disesuaikan dengan Ordinan Hutan Sabah dan Enakmen Sumber Air Sabah. Terdapat keperluan mendesak untuk memantapkan mekanisme perlesenan, memantau aktiviti pembalakan secara berterusan, dan mengenakan hukuman yang setimpal kepada pesalah. Tanpa penguatkuasaan yang berkesan, undang-undang yang baik hanya menjadi tulisan di atas kertas.

STAR berpandangan bahawa jawatankuasa pemantau yang terdiri daripada agensi kerajaan, wakil masyarakat adat, dan pakar alam sekitar perlu ditubuhkan di setiap daerah yang bersempadan dengan Banjaran Crocker. Penggunaan teknologi seperti dron, kamera perangkap, dan penderiaan jauh boleh meningkatkan keupayaan pengawasan, manakala pendedahan hasil siasatan kepada umum akan meningkatkan akauntabiliti dan tekanan moral terhadap pihak yang ingkar.

Peranan komuniti setempat dan kesedaran awam

Tidak ada strategi pemuliharaan yang berjaya tanpa sokongan akar umbi. Masyarakat Kg Kiau, Kg Tinuhan, dan Kg Marakau yang tinggal di kaki Banjaran Crocker sudah lama menjadi penjaga semula jadi kawasan ini melalui amalan budaya dan pengetahuan turun-temurun. Pengiktirafan terhadap hak masyarakat adat untuk menguruskan hutan secara lestari perlu diperkukuh melalui program latihan, geran komuniti, dan peluang ekonomi yang berteraskan ekopelancongan.

Pendidikan alam sekitar di sekolah rendah dan menengah juga harus dipertingkatkan agar generasi muda memahami hubungan langsung antara hutan, air, dan kehidupan harian. Kempen kesedaran melalui media sosial, pendekaratan dokumentari, serta aktiviti gotong-royong membersihkan sungai mampu mengubah persepsi dan membentuk budaya menjaga sumber air secara kolektif.

Pendekatan pengurusan bersepadu

Pengurusan kawasan tadahan yang berkesan memerlukan pendekatan rentas sektor yang menggabungkan sains, dasar, dan penglibatan masyarakat. Penilaian impak alam sekitar yang ketat perlu dikenakan terhadap sebarang projek pembangunan di kawasan sensitif, manakala koridor ekologi harus dipulihara untuk membolehkan hidupan liar berhijrah dan mengekalkan kepelbagaian genetik. Pembayaran perkhidmatan ekosistem juga boleh dipertimbangkan sebagai insentif kepada komuniti yang berjaya menjaga kualiti hutan dan air.

Di peringkat global, pengalaman Costa Rica dalam pembayaran perkhidmatan alam sekitar dan amalan pembayaran air oleh pengguna di Australia boleh dijadikan rujukan. Sabah, dengan kekayaan biodiversiti dan jaringan sungai yang luas, berpeluang menjadi model pemuliharaan kawasan tadahan di rantau Asia Tenggara jika ada kesungguhan politik dan kerjasama semua pihak.

Langkah penting bagi memperkukuh perlindungan kawasan tadahan

• Mewujudkan zon penampan yang jelas di sepanjang sempadan Hutan Simpan Banjaran Crocker dengan melarang sebarang aktiviti pembalakan dan pembukaan tanah baru.
• Menubuhkan unit ranger tetap yang dilatih secara profesional untuk menjalankan rondaan, pemantauan, dan tindakan pencegahan sepanjang tahun.
• Mengintegrasikan data hidrologi, peta guna tanah, dan maklumat biodiversiti dalam satu platform digital yang boleh diakses oleh agensi berkaitan dan orang awam.
• Menggalakkan pertanian agroforestri dan tanaman kontan yang mesra alam di kawasan lereng bagi mengurangkan tekanan terhadap hutan asal.
• Memperuntukkan dana khas bagi projek pemuliharaan sungai, pembenihan ikan endemik, dan program rehabilitasi cerun bersama masyarakat tempatan.

Marilah kita bersama-sama memperkukuh agenda pemuliharaan ini demi memastikan setiap titisan air yang mengalir dari Banjaran Crocker terus menjadi sumber kehidupan. Air yang bersih hari ini adalah hak anak cucu kita—satu harapan bagi generasi Sabah yang akan datang. Sertai perjuangan STAR dalam mempertahankan hak Sabah terhadap sumber air dan alam sekitarnya demi masa depan yang lestari.