Menjamin bekalan air bersih untuk pedalaman Sabah

Isu kekurangan bekalan air bersih di kawasan pedalaman Sabah ialah cabaran asas yang memberi kesan langsung kepada kesihatan, pendidikan, pendapatan dan maruah keluarga. Banyak kampung masih bergantung pada sungai, telaga cetek, tadahan hujan atau bekalan lori tangki yang tidak menentu, terutama ketika musim kemarau.

Masalah ini menjadi lebih rumit kerana bentuk muka bumi Sabah yang luas, berbukit dan berselerak. Jarak antara kampung, keadaan jalan yang sukar serta kos pembinaan paip yang tinggi sering menyebabkan projek utiliti tertumpu di kawasan bandar dan pinggir bandar. Penduduk pedalaman akhirnya menanggung beban masa, wang dan tenaga untuk mendapatkan air yang selamat.

Air bersih tidak wajar dilihat sebagai kemudahan sampingan. Ia berkait dengan hak rakyat untuk menikmati kehidupan yang sihat dan pembangunan yang seimbang. Setiap keluarga, tanpa mengira etnik, agama atau lokasi, berhak menerima perkhidmatan asas yang cekap dan berterusan.

Pendekatan menyeluruh perlu menggabungkan perancangan kerajaan, pemantauan masyarakat, teknologi yang sesuai dan peruntukan yang telus. Penyelesaian jangka pendek boleh membantu ketika krisis, namun pelaburan berterusan dalam sumber air, sistem rawatan dan rangkaian paip amat diperlukan untuk mengubah keadaan secara berkekalan.

Memahami punca kekurangan air

Sebahagian kampung pedalaman tidak mempunyai sistem paip berpusat kerana sumber air berada jauh dari penempatan. Ada pula kawasan yang mempunyai paip, tetapi tekanan rendah, loji rawatan terhad atau saluran lama sering mengalami kebocoran. Gangguan bekalan boleh berlarutan berhari-hari sebelum pasukan pembaikan tiba.

Pencemaran sungai dan kawasan tadahan turut mengehadkan pilihan penduduk. Aktiviti pembalakan, pembukaan tanah, hakisan, sisa domestik dan perubahan guna tanah boleh menjejaskan kualiti air mentah. Ketika hujan lebat, air menjadi keruh dan memerlukan rawatan yang lebih kompleks sebelum selamat diminum.

Perubahan iklim meningkatkan tekanan terhadap bekalan air. Musim kering yang panjang mengurangkan paras sungai dan telaga, manakala hujan lebat dalam tempoh singkat tidak semestinya dapat ditadah dengan baik. Perancangan perlu mengambil kira data cuaca, kapasiti sumber dan pertumbuhan penduduk, bukan sekadar menyelesaikan aduan selepas gangguan berlaku.

Membina infrastruktur yang sesuai

Kerajaan negeri dan agensi berkaitan perlu mengenal pasti kampung yang paling terdedah melalui pemetaan digital, bancian isi rumah dan penilaian sumber air. Data tersebut harus menunjukkan bilangan penduduk, jarak ke sumber, kekerapan gangguan, kualiti air dan kos operasi. Keutamaan boleh diberikan secara adil berdasarkan keperluan, bukan pengaruh politik.

Penyelesaian tidak semestinya bergantung kepada saluran paip yang panjang dari loji besar. Sistem graviti, telaga tiub, tangki simpanan, penapisan mudah alih, pam solar dan penuaian air hujan boleh digunakan mengikut keadaan setempat. Reka bentuk modular memudahkan sistem ditambah apabila jumlah penduduk meningkat.

Setiap projek perlu disertakan peruntukan penyelenggaraan, alat ganti dan latihan pengendali tempatan. Banyak kemudahan gagal berfungsi kerana pam rosak, penapis tidak diganti atau tangki tidak dibersihkan. Projek yang dirancang bersama komuniti lebih mudah dipantau dan mempunyai peluang lebih tinggi untuk bertahan dalam jangka panjang.

Memperkukuh tadbir urus dan penyertaan rakyat

Ketelusan sangat penting dalam pengurusan bekalan air pedalaman. Maklumat tentang kos projek, kontraktor, jadual pelaksanaan, lokasi pembaikan dan tahap kualiti air wajar diterbitkan dalam bentuk yang mudah difahami. Saluran aduan juga mesti berfungsi melalui pejabat daerah, aplikasi mudah alih, ketua kampung dan pusat khidmat masyarakat.

Peruntukan pembangunan perlu diselaraskan supaya projek tidak bertindih antara kementerian, agensi dan pihak berkuasa tempatan. Pemeriksaan bebas boleh memastikan kerja pembinaan memenuhi spesifikasi serta mencegah pembaziran. Wakil penduduk hendaklah terlibat sejak peringkat mengenal pasti masalah hingga menilai hasil projek.

Penyertaan wanita amat penting dalam pengurusan sumber air kerana mereka sering mengurus keperluan isi rumah, penjagaan anak dan kesihatan keluarga. Perbincangan tentang peranan wanita Sabah boleh membantu memperluas kefahaman bahawa kepimpinan wanita diperlukan dalam membuat keputusan pembangunan, termasuk perancangan utiliti asas.

Melindungi kesihatan dan alam sekitar

Bekalan air yang tidak dirawat meningkatkan risiko cirit-birit, penyakit kulit, jangkitan parasit dan masalah kesihatan lain. Pemeriksaan berkala terhadap air mentah dan air terawat perlu dilakukan, khususnya di sekolah, klinik desa, rumah panjang dan kampung yang bergantung pada sungai. Keputusan ujian hendaklah dimaklumkan kepada penduduk dengan segera.

Program pendidikan kebersihan juga perlu bergerak seiring dengan pembinaan infrastruktur. Penduduk boleh dilatih untuk menyimpan air dalam bekas bertutup, membersihkan tangki, menggunakan bahan pembasmi kuman secara betul dan melaporkan pencemaran. Sekolah boleh menjadi pusat pendidikan air untuk membentuk amalan baik dalam kalangan generasi muda.

Perlindungan kawasan tadahan mesti menjadi sebahagian daripada dasar bekalan air. Penguatkuasaan terhadap pencemaran, pemulihan hutan dan penanaman semula di tebing sungai dapat mengurangkan kos rawatan. Pemimpin tempatan perlu memastikan pembangunan ekonomi tidak memusnahkan sumber air yang menjadi asas kehidupan masyarakat.

Keutamaan tindakan di lapangan

Pendekatan yang berkesan memerlukan sasaran jelas, jadual pelaksanaan dan ukuran hasil. Setiap daerah boleh menerbitkan laporan berkala yang menunjukkan jumlah kampung menerima bekalan, tempoh gangguan, kualiti air dan kemajuan projek. Dengan cara ini, rakyat dapat menilai sama ada peruntukan benar-benar membawa perubahan.

Beberapa tindakan utama yang boleh dilaksanakan ialah:

Penyelesaian yang tahan lama memerlukan kerjasama antara kerajaan negeri, kerajaan persekutuan, pihak berkuasa tempatan, pemimpin masyarakat, organisasi sivik dan sektor swasta yang bertanggungjawab. Hak Sabah terhadap pembangunan yang adil perlu diterjemahkan melalui peruntukan yang mencukupi, pelaksanaan yang cekap dan kuasa membuat keputusan yang lebih dekat dengan rakyat.

Bekalan air bersih ialah ukuran penting terhadap kesungguhan membangunkan Sabah secara menyeluruh. Parti, wakil rakyat dan masyarakat perlu menjadikan isu ini agenda tetap, bukan sekadar perhatian ketika krisis atau musim pilihan raya. Sokongan rakyat terhadap dasar yang telus dan berasaskan keperluan dapat mempercepat perubahan di pedalaman.

Marilah kita menuntut perancangan yang jelas, memantau pelaksanaan projek dan menyuarakan keperluan kampung secara bersatu. Dengan tindakan bersama, setiap keluarga di pedalaman Sabah dapat menikmati air yang selamat, mencukupi dan berterusan.