Menangani ancaman hakisan pantai di pesisir Kudat dan Kota Belud

Hakisan pantai di pesisir Kudat dan Kota Belud semakin menuntut perhatian serius daripada kerajaan, masyarakat setempat dan semua pihak yang bergantung pada laut. Garisan pantai yang berundur boleh mengancam rumah, jalan kampung, kawasan pertanian, jeti, tapak pelancongan serta sumber pendapatan nelayan. Bagi Sabah, isu ini berkait rapat dengan hak komuniti untuk menikmati keselamatan, pembangunan seimbang dan pengurusan sumber alam yang bertanggungjawab.

Pendekatan penyelesaian perlu berasaskan keadaan sebenar di setiap kawasan, bukan sekadar pembinaan tembok konkrit secara tergesa-gesa. Perlindungan pantai hendaklah menggabungkan pemulihan ekosistem, perancangan guna tanah, data saintifik, pendidikan awam dan penyertaan penduduk. Dengan tindakan tersusun, ancaman hakisan boleh dikurangkan tanpa mengorbankan alam sekitar atau kepentingan generasi akan datang.

Kesan hakisan terhadap kehidupan pesisir

Di Kudat, kampung nelayan dan kawasan yang berhadapan dengan laut terbuka terdedah kepada ombak kuat, ribut serta perubahan arus. Di Kota Belud pula, kawasan muara, dataran rendah dan pesisir berhampiran sungai memerlukan perhatian kerana perubahan aliran air serta kehilangan mendapan boleh mempercepat pengunduran pantai. Keadaan ini berbeza mengikut bentuk teluk, jenis tanah, litupan tumbuhan dan aktiviti manusia.

Kesan ekonomi juga tidak boleh dipandang ringan. Apabila tebing pantai runtuh, nelayan mungkin kehilangan laluan ke jeti, petani berdepan kemasukan air masin, manakala pengusaha kecil mengalami kerosakan premis dan gangguan operasi. Jalan raya, bekalan air, kemudahan awam dan kawasan penempatan turut terdedah jika tiada zon penampan yang mencukupi.

Hak komuniti adat dan penduduk lama perlu diberi tempat dalam proses membuat keputusan. Mereka memiliki pengetahuan tentang perubahan arus, musim angin dan kawasan pembiakan hidupan laut. Pengalaman ini wajar digabungkan dengan pemetaan saintifik supaya langkah mitigasi benar-benar sesuai dengan keperluan setempat.

Mengenal pasti punca dan kawasan berisiko

Hakisan berlaku melalui gabungan faktor semula jadi dan tekanan pembangunan. Kenaikan paras laut, hujan lebat, gelombang monsun dan ribut boleh mengubah bentuk pantai secara beransur-ansur. Pada masa sama, penebangan bakau, pembersihan kawasan pesisir, pengambilan pasir dan pembinaan struktur yang mengganggu pergerakan mendapan boleh menjadikan masalah semakin buruk.

Kerajaan negeri perlu membangunkan peta risiko hakisan yang dikemas kini secara berkala. Peta tersebut hendaklah menandakan lokasi kritikal, aset awam, kawasan perumahan, habitat bakau, tapak pembiakan ikan dan zon yang mempunyai nilai budaya. Data daripada satelit, dron, stesen pasang surut serta laporan penduduk boleh digunakan untuk memantau perubahan garisan pantai dengan lebih tepat.

Setiap projek pembangunan berhampiran laut pula mesti melalui penilaian kesan kumulatif, bukan hanya penilaian terhadap satu tapak. Kelulusan perlu mengambil kira kesan terhadap kampung bersebelahan, aliran sungai, ekosistem muara dan keupayaan pantai menyesuaikan diri dengan perubahan iklim. Ketelusan maklumat akan membantu orang awam memahami risiko serta menilai keputusan pihak berkuasa.

Memulihkan bakau dan pertahanan semula jadi

Hutan bakau ialah benteng semula jadi yang menyerap tenaga ombak, memerangkap sedimen dan menyediakan habitat kepada ikan, ketam serta burung. Pemuliharaan tidak boleh terhad kepada aktiviti menanam anak pokok secara bermusim. Kawasan bakau yang masih hidup perlu dilindungi daripada penambakan, pencemaran dan penukaran guna tanah. Panduan tentang pemeliharaan hutan bakau boleh menyokong kesedaran awam tentang peranan ekosistem ini.

Program pemulihan hendaklah menggunakan spesies tempatan yang sesuai dengan saliniti, pasang surut dan keadaan tanah. Penduduk, persatuan nelayan, sekolah serta organisasi belia boleh dilibatkan dalam penjagaan anak pokok dan pemantauan kadar hidupnya. Insentif kepada komuniti yang melindungi bakau juga wajar dipertimbangkan supaya pemuliharaan memberi manfaat ekonomi yang nyata.

Namun, bakau tidak sesuai dijadikan alasan untuk mengabaikan kawasan yang memerlukan perlindungan kejuruteraan. Di lokasi berisiko tinggi, kerajaan boleh menilai penggunaan pemecah ombak mesra alam, penstabilan cerun berasaskan tumbuhan atau pengisian semula pasir. Reka bentuk hendaklah didahului kajian hidrodinamik agar perlindungan di satu tempat tidak memindahkan hakisan ke kawasan lain.

Memperkukuh tadbir urus dan pembiayaan

Isu pesisir memerlukan kerjasama antara kerajaan negeri, pihak berkuasa tempatan, agensi persekutuan, institusi penyelidikan dan komuniti. Sebuah mekanisme penyelarasan yang jelas boleh mengelakkan pertindihan projek serta memastikan aduan kerosakan ditangani dengan cepat. Peruntukan untuk penyelenggaraan dan pemantauan perlu dimasukkan sejak peringkat perancangan, bukan hanya selepas bencana berlaku.

Pembiayaan juga perlu sampai kepada penduduk yang paling terkesan. Nelayan kecil dan keluarga berpendapatan rendah mungkin tidak mempunyai simpanan untuk membaiki rumah, menggantikan peralatan atau memindahkan operasi sementara. Program pendidikan kewangan Sabah boleh membantu komuniti membina daya tahan kewangan ketika berdepan kerugian berkaitan cuaca dan hakisan.

Kerajaan negeri boleh mewujudkan dana perlindungan pesisir yang telus, dengan keutamaan kepada kampung berisiko tinggi dan kemudahan asas. Geran kecil untuk pemantauan komuniti, insurans mikro, bantuan pemulihan rumah serta sokongan kepada perusahaan nelayan akan menjadikan strategi adaptasi lebih inklusif. Perolehan projek pula mesti bebas daripada pembaziran dan dipantau oleh masyarakat.

Pelan tindakan bersama untuk pesisir

Tindakan yang berkesan perlu menggabungkan langkah segera, perancangan jangka sederhana dan perubahan dasar jangka panjang. Beberapa keutamaan yang boleh dilaksanakan ialah:

• Menjalankan audit garisan pantai di kawasan kritikal Kudat dan Kota Belud sekurang-kurangnya setiap tahun.
• Menguatkuasakan zon penampan pesisir serta menghentikan aktiviti penambakan dan pengambilan pasir tanpa kajian yang sah.
• Memulihkan hutan bakau, rumput laut dan habitat muara dengan penglibatan langsung komuniti setempat.
• Menaik taraf sistem saliran, laluan evakuasi, jeti dan kemudahan awam berdasarkan peta risiko bencana.
• Menubuhkan pasukan pemantauan kampung untuk merekod keretakan tebing, perubahan arus dan kerosakan infrastruktur.
• Menyediakan dana bantuan, insurans mikro dan latihan pengurusan kewangan untuk keluarga yang bergantung pada sumber pesisir.
• Mewajibkan laporan awam tentang kemajuan projek perlindungan pantai, kos, kesan alam sekitar dan hasil pemantauan.

Penduduk juga perlu diberikan ruang bermakna dalam rundingan, bukan sekadar dimaklumkan selepas keputusan dibuat. Mesyuarat kampung, pendengaran awam dan saluran aduan yang mudah dicapai dapat memastikan suara nelayan, wanita, belia dan komuniti adat tidak terpinggir. Penyelesaian yang dirangka bersama biasanya lebih mudah diselenggara dan lebih selaras dengan realiti kehidupan setempat.

Kudat dan Kota Belud memerlukan kepimpinan yang berani mempertahankan kepentingan Sabah sambil menggunakan ilmu, data dan amalan alam sekitar yang baik. Marilah penduduk, pemimpin masyarakat dan pihak berkuasa berganding bahu melaporkan kawasan terhakis, melindungi bakau, menyokong keluarga terjejas dan menuntut pelan perlindungan pesisir yang telus. Masa depan pantai Sabah bergantung pada tindakan bersama yang bermula sekarang.