Ketelusan Dana Pembangunan Demi Masa Depan Sabah
Pembangunan negeri sepatutnya mengubah kehidupan rakyat melalui jalan raya yang selamat, bekalan air yang stabil, sekolah berkualiti, kemudahan kesihatan dan peluang ekonomi yang lebih luas. Apabila dana awam disalurkan tanpa pemantauan berkesan, manfaat tersebut boleh tertangguh, berkurang atau tidak sampai kepada komuniti yang paling memerlukannya.
Isu ketirisan dana pembangunan negeri dan perlunya ketelusan berkait rapat dengan amanah politik serta hak rakyat untuk mengetahui bagaimana hasil negeri dibelanjakan. Setiap ringgit daripada peruntukan awam perlu dapat dikesan, dinilai dan dipertanggungjawabkan kepada masyarakat Sabah.
Bagi sebuah negeri yang luas dan mempunyai kawasan pedalaman yang mencabar, tadbir urus yang kukuh bukan pilihan sampingan. Ketelusan, integriti dan penyertaan awam menjadi asas kepada pembangunan yang seimbang serta selari dengan aspirasi tempatan.
Memahami bentuk ketirisan dana awam
Ketirisan tidak semestinya berlaku dalam bentuk wang yang hilang secara langsung. Ia juga boleh muncul melalui kos projek yang dinaikkan, kerja yang tidak mengikut spesifikasi, tuntutan palsu, projek terbengkalai, kelewatan berpanjangan atau pemilihan kontraktor yang dipengaruhi konflik kepentingan.
Kelemahan dalam proses perolehan awam membuka ruang kepada penyalahgunaan kuasa. Jika maklumat tender, kos sebenar, pemilik syarikat dan kemajuan kerja tidak didedahkan, rakyat sukar menilai sama ada sesuatu projek benar-benar memberikan nilai terbaik kepada negeri.
Dalam konteks Sabah, pemantauan perlu mengambil kira keadaan geografi, keperluan komuniti pedalaman dan jurang infrastruktur antara daerah. Alasan logistik tidak wajar digunakan untuk mengurangkan piawaian audit atau mengabaikan kewajipan melaporkan prestasi projek.
Kesan langsung kepada rakyat Sabah
Apabila berlaku pembaziran atau kebocoran peruntukan, kesannya dirasai melalui jalan yang cepat rosak, klinik kekurangan peralatan, sekolah yang memerlukan penyelenggaraan dan bekalan air yang belum diselesaikan. Rakyat akhirnya menanggung kos sosial dan ekonomi akibat keputusan pentadbiran yang tidak berkesan.
Ketirisan turut melemahkan kepercayaan terhadap institusi kerajaan. Rakyat boleh menjadi sinis terhadap janji pembangunan, manakala penjawat awam dan pemimpin yang berintegriti terpaksa menanggung persepsi buruk akibat tindakan segelintir pihak. Keadaan ini menjejaskan perpaduan serta mengurangkan penyertaan masyarakat dalam urusan negeri.
Hasil negeri seharusnya digunakan untuk memperkukuh pendidikan, kesihatan, pengangkutan, pertanian, perumahan dan ekonomi tempatan. Pengurusan yang telus memastikan keutamaan tersebut tidak diketepikan oleh projek yang lebih menguntungkan pihak tertentu tetapi kurang memberi impak kepada rakyat.
Punca kelemahan pemantauan
Antara punca utama ialah maklumat kewangan yang sukar dicapai, laporan projek yang terlalu umum dan ketiadaan penunjuk prestasi yang mudah difahami. Tanpa data yang jelas, perbandingan antara peruntukan asal dengan kos akhir menjadi sukar, termasuk penilaian terhadap mutu dan tempoh pelaksanaan.
Rantaian tanggungjawab yang kabur juga boleh melambatkan tindakan pembetulan. Setiap projek perlu mempunyai pihak yang bertanggungjawab terhadap perancangan, kelulusan, pelaksanaan dan pengesahan hasil. Jika kegagalan boleh dialihkan antara agensi, akauntabiliti menjadi lemah.
Pada masa yang sama, perlindungan kepada pemberi maklumat perlu diperkukuh. Pegawai atau kontraktor yang melaporkan penyelewengan mesti mempunyai saluran selamat tanpa berdepan ugutan, diskriminasi atau tindakan balas. Penguatkuasaan terhadap rasuah perlu disokong oleh budaya kerja yang menghargai kejujuran.
Ukuran ketelusan yang boleh dinilai
Ketelusan bukan sekadar menerbitkan dokumen rasmi. Maklumat mesti lengkap, tepat pada masanya dan mudah difahami oleh orang awam, termasuk komuniti yang mempunyai akses internet terhad. Kerajaan negeri boleh menyediakan papan pemuka projek yang menunjukkan status, kos, kontraktor, lokasi dan hasil setiap pembangunan utama.
| Aspek pemantauan | Amalan lemah | Amalan telus |
|---|---|---|
| Perolehan | Maklumat tender terhad | Syarat, keputusan dan alasan pemilihan diterbitkan |
| Kos projek | Hanya jumlah anggaran diumumkan | Peruntukan, bayaran dan variasi kos dilaporkan |
| Kemajuan kerja | Laporan tidak berkala | Status fizikal disahkan dan dikemas kini |
| Pengawasan | Bergantung pada agensi pelaksana | Audit bebas dan semakan komuniti |
| Aduan rakyat | Saluran tidak jelas | Aduan direkod, disiasat dan diberikan maklum balas |
Audit bebas perlu dijalankan pada peringkat sebelum, semasa dan selepas projek. Penilaian selepas projek pula mesti mengukur manfaat sebenar, bukan sekadar mengesahkan bahawa bangunan telah siap atau bayaran telah dibuat.
Pembaharuan untuk memperkukuh amanah
Beberapa langkah praktikal boleh dilaksanakan bagi mengurangkan risiko ketirisan:
- Menerbitkan data perolehan dan kemajuan projek dalam format terbuka yang mudah dicari.
- Mewajibkan pengisytiharan konflik kepentingan bagi pegawai, ahli jawatankuasa dan kontraktor.
- Menjalankan audit sosial bersama penduduk, pertubuhan masyarakat sivil dan wakil daerah.
- Menetapkan penalti yang jelas terhadap projek lewat, mutu kerja rendah dan tuntutan tidak sah.
- Menghubungkan pembayaran kontrak dengan pencapaian kerja yang disahkan secara bebas.
Selain pengawasan kerajaan, pendidikan sivik perlu membantu rakyat memahami bajet negeri, proses tender dan hak mereka untuk mendapatkan maklumat. Penyertaan awam yang bermakna membolehkan komuniti mengenal pasti projek yang tidak menepati keperluan sebenar sebelum masalah menjadi lebih besar.
Ketelusan juga perlu meliputi persoalan pemilikan tanah dan peluang ekonomi. Perhatian terhadap hak wanita pribumi menunjukkan bahawa tadbir urus yang adil mesti mengambil kira kumpulan yang sering terpinggir dalam proses membuat keputusan dan pengagihan manfaat pembangunan.
Peranan rakyat dan kepimpinan negeri
Rakyat mempunyai peranan untuk menyemak pengumuman projek, menghadiri perbincangan awam, menyimpan rekod aduan dan menuntut jawapan berdasarkan fakta. Media tempatan, pertubuhan belia, persatuan profesional dan pemimpin komuniti boleh membantu menjadikan pemantauan sebagai usaha bersama, bukan tanggungjawab kerajaan semata-mata.
Ketelusan turut mengukuhkan kedudukan Sabah dalam hubungan ekonomi dan pembangunan serantau. Perancangan yang berasaskan data serta manfaat rakyat akan menjadikan kerjasama rentas sempadan lebih berkesan, termasuk melalui hubungan serantau dengan Brunei dan Indonesia.
Parti, wakil rakyat dan pentadbiran negeri perlu bersedia menerima penelitian awam tanpa memilih isu yang hanya menguntungkan kepentingan politik sendiri. Komitmen terhadap keterbukaan mesti diterjemahkan melalui laporan berkala, mesyuarat yang boleh diakses dan tindakan nyata apabila berlaku pelanggaran.
Masa depan pembangunan Sabah bergantung pada keberanian untuk menutup ruang ketirisan serta membina sistem yang boleh diaudit oleh rakyat. Sokong usaha memperkukuh integriti, tuntut maklumat yang jelas dan libatkan komuniti dalam setiap peringkat pembangunan supaya dana negeri benar-benar kembali sebagai manfaat kepada semua.
