Akses Mesra OKU di Bangunan Kerajaan Sabah yang Masih Terabaikan
Setiap individu berhak bergerak, bekerja dan berurusan dengan agensi kerajaan tanpa halangan yang tidak perlu. Namun realiti di kebanyakan bangunan kerajaan di Sabah masih jauh daripada prinsip kesaksamaan ini. Ramai pejalan kaki, pengguna kerusi roda, ibu bapa dengan kereta sorong dan warga emas menghadapi tangga, pintu berat, atau tandas yang tidak dapat digunakan apabila berurusan di pejabat daerah, hospital atau pusat khidmat masyarakat.
Keadaan ini menggambarkan diskriminasi struktur yang senyap tetapi meluas. Apabila prasarana awam gagal memenuhi keperluan pengguna pelbagai keupayaan, hak sivil dan ekonomi masyarakat terjejas secara langsung. Isu ketiadaan kemudahan ramah OKU di bangunan kerajaan Sabah wajar ditangani segera, kerana ia menjadi cerminan kegagalan tadbir urus inklusif di negeri ini.
Latar Belakang dan Realiti Semasa
Istilah "kemudahan ramah OKU" merangkumi pelbagai elemen fizikal dan bukan fizikal: laluan landai, lif yang boleh diakses, tandas luas, papan tanda dalam huruf braille, serta kakitangan yang terlatih untuk membantu. Di Semenanjung Malaysia, pelaksanaan piawaian aksesibiliti lebih mantap hasil penguatkuasaan Akta Orang Kurang Upaya 2008 dan garis panduan Jabatan Kerja Raya. Sabah, bagaimanapun, sering tertinggal dalam pelaksanaan walaupun mempunyai bilangan pengguna yang memerlukan.
Kajian lapangan oleh pertubuhan hak OKU menunjukkan kebanyakan pejabat kerajaan di Sabah masih beroperasi di bangunan lama tanpa pengubahsuaian. Pejabat daerah kecil di Tenom, Pensiangan dan Tongod misalnya, hanya mempunyai tangga utama dan tiada alternatif untuk pengguna kerusi roda. Di hospital besar seperti Hospital Queen Elizabeth, beberapa blok masih kekal dengan reka bentuk asal yang kurang inklusif.
Statistik dan Kesan Terhadap Komuniti
Komuniti OKU di Sabah merangkumi lebih 6% daripada populasi negeri, dengan ribuan yang bergantung kepada perkhidmatan kerajaan untuk mendapatkan bantuan, rawatan dan dokumen penting. Ketiadaan akses menjejaskan kesihatan dan pekerjaan, malah mengurangkan penglibatan sivil dalam proses demokrasi. Ramai yang memilih untuk tidak hadir mesyuarat, program bantuan atau sesi konsultasi awam kerana faktor logistik.
Berikut perbandingan tahap aksesibiliti di beberapa jenis premis kerajaan di Sabah:
| Jenis Premis | Akses Laluan | Lif | Tandas OKU | Papan Tanda Braille | Kakitangan Terlatih |
|---|---|---|---|---|---|
| Pejabat Daerah Bandar | Sederhana | Ya | Sebahagian | Tidak | Sederhana |
| Pejabat Daerah Pedalaman | Terhad | Tidak | Tidak | Tidak | Terhad |
| Hospital Utama | Baik | Ya | Ya | Sebahagian | Baik |
| Klinik Kesihatan Kecil | Terhad | Tidak | Tidak | Tidak | Terhad |
| Sekolah Menengah | Sederhana | Sebahagian | Sebahagian | Tidak | Sederhana |
| Pejabat Kerajaan Digital | Baik | Ya | Ya | Ya | Baik |
Jurang antara kawasan bandar dan pedalaman amat ketara. Walaupun kerajaan negeri melancarkan inisiatif pendigitalan, kebanyakan transaksi harian masih memerlukan kehadiran fizikal. Tanpa kerusi roda yang boleh digunakan, tanpa tandas yang boleh dimasuki, perkhidmatan awam menjadi milik sebahagian kecil rakyat sahaja.
Punca Jurang Pelaksanaan
Terdapat beberapa faktor yang menjelaskan keadaan ini. Pertama, kebanyakan bangunan kerajaan di Sabah dibina sebelum piawaian aksesibiliti moden digubal. Kedua, peruntukan tahunan untuk pengubahsuaian sering dianggap keutamaan rendah berbanding projek infrastruktur baharu. Ketiga, kesedaran dalam kalangan perancang dan kontraktor tempatan masih rendah, menyebabkan reka bentuk inklusif jarang dianggap sebagai keperluan wajib.
Selain itu, penguatkuasaan kod bangunan di Sabah diserahkan kepada pihak berkuasa tempatan yang kadangkala kekurangan kepakaran teknikal. Proses audit aksesibiliti juga jarang dijalankan secara menyeluruh, menyebabkan kelemahan tidak dilaporkan. Keadaan ini menjadi lebih rumit apabila pengurusan fasiliti bergantung kepada Jabatan Kerja Raya dan Pejabat Setempat yang mempunyai kapasiti berbeza.
Pengalaman Berbanding Kawasan Lain
Beberapa negeri lain di Malaysia telah menunjukkan kemajuan yang lebih pantas. Selangor dan Kuala Lumpur misalnya, melancarkan program audit akses menyeluruh dengan dana khas. Sarawak yang berdepan cabaran geografi serupa turut memperkenalkan garis panduan reka bentuk inklusif untuk bangunan kerajaan di kawasan panjang. Perbandingan ini membuktikan jurang mampu diatasi, asalkan ada komitmen politik dan peruntukan yang berterusan.
Di rantau ASEAN, beberapa kerajaan tempatan juga telah memperkenalkan piawaian Universal Design sebagai dasar wajib. Singapura misalnya, menguatkuasakan Code on Accessibility di semua premis awam sejak lebih sedekad lalu. Pengalaman ini wajar dijadikan rujukan untuk Sabah agar tidak bermula dari kosong, sebaliknya belajar daripada amalan terbaik yang sudah terbukti berkesan.
Tanggungjawab Kerajaan dan Kerangka Perundangan
Kerajaan negeri mempunyai tanggungjawab perundangan dan moral untuk memastikan semua rakyat boleh menggunakan perkhidmatan awam. Enakmen Orang Kurang Upaya Sabah bersama Akta 2008 menjadi kerangka yang perlu dipatuhi. Walau bagaimanapun, tanpa jadual pelaksanaan yang jelas dan mekanisme pemantauan, undang-undang sekadar menjadi dokumen di atas kertas. Ketiadaan kemudahan menjadi penanda kegagalan tadbir urus inklusif.
Parti Solidariti Tanah Airku (STAR) berpandangan bahawa isu ini wajar ditangani sebagai agenda negeri yang mendesak. Kami menggesa pewujudan jawatankuasa khas aksesibiliti yang menggabungkan agensi teknikal, pertubuhan OKU dan wakil masyarakat. Pendekatan menguruskan migrasi iklim di Sabah memerlukan kesiapsiagaan yang sama serius, dan ini boleh dijadikan rujukan perancangan holistik dalam konteks prasarana awam.
Langkah Konkrit Menuju Akses Sejagat
Beberapa pendekatan yang wajar dipertimbangkan oleh kerajaan negeri termasuk:
- Melakukan audit aksesibiliti menyeluruh ke atas semua bangunan kerajaan dalam tempoh dua tahun, dengan laporan awam tahunan
- Mewajibkan peruntukan minimum lima peratus daripada bajet penyelenggaraan untuk pengubahsuaian mesra OKU
- Mengenakan syarat reka bentuk inklusif sebagai kelulusan wajib bagi sebarang projek naik taraf atau pembinaan baharu
- Melatih kakitangan kaunter perkhidmatan sebagai "Pemandu Akses" yang terlatih untuk membantu pengguna dengan keperluan khas
- Mewujudkan mekanisme aduan dalam talian yang mesra OKU dan dipantau secara terbuka
- Menggalakkan penglibatan pertubuhan OKU dalam proses perancangan dan kawalan kualiti projek awam
Pelaksanaan langkah ini mampu meningkatkan kebolehcapaian secara menyeluruh. Ia juga mencerminkan tanggungjawab moral dan perundangan kerajaan yang perlu ditegakkan. Sokongan semua pihak termasuk Badan Bukan Kerajaan, sektor swasta dan masyarakat diperlukan agar Sabah benar-benar menjadi negeri inklusif untuk semua warganya.
Pendekatan terbaik bermula dengan tindakan nyata hari ini. Sila lawati platform sidang media kami untuk mendapatkan maklumat terkini dan berkongsi pendapat anda. Hak untuk akses bukan pilihan, dan setiap suara yang menyokong inklusif akan membantu membentuk masa depan Sabah yang lebih adil.
