Monopoli Bahan Binaan di Sabah Menghambat Pembangunan Negeri

Monopoli dalam industri pembekalan bahan binaan di Sabah bukan lagi isu baharu, namun ia terus menghantui kelancaran projek pembangunan di seluruh negeri. Sektor pembinaan yang sepatutnya menjadi pemangkin ekonomi tempatan telah dicemari oleh kartel dan amalan oligopoli yang mengawal harga serta pengagihan simen, besi, kayu, dan agregat. Keadaan ini menyebabkan kos projek melonjak tanpa kawalan, sekali gus menjejaskan kemampuan kerajaan negeri dan persekutuan untuk melaksanakan agenda pembangunan.

Isu ini menjadi semakin kritikal apabila Sabah sedang giat membangunkan infrastruktur asas seperti jalan raya, jambatan, hospital, dan sekolah di kawasan pedalaman. Tanpa pembekalan bahan binaan yang kompetitif dan telus, hasrat untuk merapatkan jurang pembangunan antara bandar dan luar bandar akan sukar dicapai. Justeru, masyarakat sivil, kontraktor, dan pihak berkuasa perlu bersama-sama membongkar struktur monopoli ini demi kesejahteraan rakyat Sabah.

Akar Umbi Amalan Kartel dalam Pembekalan Bahan Binaan

Punca utama monopoli dalam rantaian bekalan bahan binaan di Sabah berpunca daripada beberapa faktor struktur yang berakar umbi sejak bertahun-tahun. Pertama, sebilangan kecil syarikat besar yang berkait rapat dengan tokoh korporat dan pemegang lesen eksklusif telah mengawal sebahagian besar pasaran simen, batu, dan keluli. Kedua, sistem pengagihan yang tidak cekap di pedalaman Sabah memudahkan kartel menetapkan harga melampau, manakala kontraktor kecil dan sederhana tidak mempunyai pilihan selain tunduk kepada syarat yang ditetapkan.

Selain itu, amalan rundingan terus tanpa tender terbuka turut menjadi punca ketiadaan persaingan sihat dalam pasaran. Sebahagian projek kerajaan negeri diberi kepada pembekal tertentu melalui kaedah pemberimilikan yang tidak telus, sekali gus menutup peluang kepada pemain baharu yang berpotensi menawarkan harga lebih kompetitif. Keadaan ini diperburuk lagi dengan kurangnya penguatkuasaan terhadap Akta Persaingan 2010 di peringkat negeri.

Kesan Terhadap Projek Infrastruktur dan Kos Pembangunan

Kesan langsung monopoli bahan binaan ialah peningkatan kos projek yang sukar ditampung oleh peruntukan kerajaan. Banyak projek infrastruktur di Sabah mengalami kelewatan kerana kontraktor tidak mampu membeli bahan pada harga pasaran yang telah dimanipulasi oleh kartel. Contohnya, harga simen dan besi di sesetengah daerah pedalaman dilaporkan jauh lebih tinggi berbanding harga di Semenanjung, walaupun kos pengangkutan sepatutnya menjadi pembeza utama, bukan keuntungan berlebihan pembekal.

Lebih membimbangkan, terdapat projek yang akhirnya ditinggalkan separuh siap kerana kontraktor muflis akibat tekanan kos dan pembayaran tertunda. Kualiti pembinaan juga terjejas apabila kontraktor terpaksa menggunakan bahan gred rendah demi mengekalkan margin keuntungan. Dalam jangka panjang, rakyat Sabah terpaksa menanggung infrastruktur yang kurang tahan lama, sekali gus meningkatkan kos penyelenggaraan pada masa hadapan.

Implikasi kepada Kontraktor Tempatan dan Hak Sabah

Monopoli dalam pembekalan bahan bukan sahaja memudaratkan ekonomi, malah menggugat hak Sabah untuk membangun mengikut acuan sendiri. Kontraktor tempatan yang terdiri daripada anak watan Sabah semakin tersisih kerana mereka tidak mampu bersaing dengan syarikat besar yang mendapat kuota khas dan perlindungan politik. Peluang pekerjaan serta pemindahan teknologi kepada generasi muda Sabah juga terbatas apabila projek dikuasai oleh entiti luar.

Perkara ini menjadi lebih sensitif dalam konteks Perjanjian Malaysia 1963 (MA63) yang menjamin hak Sabah terhadap sumber dan ekonomi negeri. Sekiranya industri strategik seperti pembinaan terus dikawal oleh kartel yang beroperasi secara tertutup, prinsip autonomi dan kedaulatan Sabah akan tercalar. Oleh itu, memperkasa kontraktor Bumiputera Sabah bukan sekadar soal kuota, tetapi soal mengembalikan hak ekonomi anak negeri.

Peranan Kerajaan Negeri dan Mekanisme Penyeliaan

Kerajaan negeri mempunyai peranan penting dalam membanteras amalan monopoli melalui mekanisme penyeliaan yang lebih berkesan. Jawatankuasa Tender Negeri perlu diperkukuh dengan kehadiran wakil profesional bebas dan pemerhati masyarakat sivil bagi menjamin ketelusan setiap keputusan. Selain itu, data harga bahan binaan perlu dikongsi secara terbuka melalui portal rasmi kerajaan supaya kontraktor boleh membuat perbandingan dan mengelakkan daripada ditipu oleh pembekal.

Penguatkuasaan Akta Persaingan 2010 juga harus diperluaskan ke Sabah dengan memberikan lebih banyak kuasa kepada Suruhanjaya Persaingan Malaysia untuk menyiasat kartel tempatan. Pada masa sama, kerajaan boleh mempertimbangkan penubuhan pusat simpanan bahan binaan milik negeri di beberapa lokasi strategik seperti Kota Kinabalu, Sandakan, dan Tawau bagi menstabilkan bekalan dan harga.

Laluan Menuju Persaingan Sihat dan Ketelusan Pasaran

Untuk jangka panjang, Sabah memerlukan transformasi menyeluruh dalam ekosistem pembekalan bahan binaan. Persaingan sihat hanya boleh tumbuh jika halangan kemasukan pasaran untuk pemain baharu dikurangkan dan proses pelesenan dipermudahkan. Platform e-perolehan wajib digunakan oleh semua agensi kerajaan bagi menggantikan rundingan terus yang terdedah kepada manipulasi harga.

Pendidikan tentang hak kontraktor dan mekanisme aduan juga perlu diperluas supaya pemain industri kecil tahu ke mana harus melaporkan amalan tidak adil. Sekiranya semua pihak memainkan peranan masing-masing, monopoli dalam industri pembekalan bahan binaan di Sabah boleh dihakis secara berperingkat demi kemakmuran bersama.

Langkah Strategik Memerangi Monopoli Bahan Binaan

Marilah kita bersama-sama menuntut perubahan yang menyeluruh dan mampan dalam industri pembinaan Sabah. Setiap suara rakyat penting untuk membongkar ketidakadilan struktur yang telah lama merugikan negeri ini. Sebarkan kesedaran ini dan sertai forum perlembagaan parti untuk membincangkan hala tuju hak ekonomi Sabah serta tindakan kolektif yang mesti diambil oleh semua pihak yang prihatin terhadap masa hadapan negeri.