Peruntukan Persekutuan untuk Sabah: Adakah Saksama?
Persoalan tentang peruntukan Persekutuan untuk Sabah bukan sekadar isu jumlah wang yang diumumkan setiap tahun. Ia berkait rapat dengan hak perlembagaan, pelaksanaan Perjanjian Malaysia 1963 (MA63), jurang pembangunan dan kemampuan kerajaan negeri menentukan keutamaan rakyatnya sendiri.
Sabah mempunyai sumber asli yang besar, namun banyak kawasan masih berdepan jalan raya yang lemah, capaian internet tidak sekata, bekalan air terganggu dan kemudahan kesihatan yang jauh. Keadaan ini menimbulkan persoalan penting: adakah kaedah pengagihan dana mengambil kira keluasan negeri, taburan penduduk, kos logistik serta sumbangan Sabah kepada ekonomi negara?
Perbahasan ini perlu dilakukan secara matang dan berasaskan data. Tuntutan keadilan untuk Sabah tidak seharusnya dilihat sebagai penolakan terhadap Persekutuan, sebaliknya sebagai usaha membina hubungan yang lebih seimbang, telus dan menghormati aspirasi tempatan.
Hak hasil dan semangat Perjanjian Malaysia
Peruntukan khas kepada Sabah sering dibincangkan bersama hak mendapatkan 40 peratus hasil bersih yang diperoleh Persekutuan dari negeri tersebut. Hak ini mempunyai asas dalam Perlembagaan Persekutuan dan menjadi sebahagian daripada susunan asal pembentukan Malaysia. Pelaksanaannya memerlukan formula yang jelas, angka yang boleh diaudit dan rundingan yang tidak berlarutan tanpa keputusan.
Isunya bukan hanya bayaran tahunan, tetapi kaedah mengira hasil bersih, tempoh pembayaran serta mekanisme menyemak jumlah berdasarkan perubahan ekonomi. Tanpa ketelusan, rakyat sukar menilai sama ada pembayaran yang dibuat benar-benar selaras dengan hak Sabah.
Pendekatan yang adil perlu menggabungkan kepentingan nasional dengan pengiktirafan terhadap kedudukan istimewa Sabah. Sebarang rundingan juga wajar melibatkan kerajaan negeri, wakil rakyat dan masyarakat sivil supaya keputusan tidak dilihat sebagai urusan tertutup antara beberapa pihak sahaja.
Mengapa jumlah besar belum tentu saksama
Peruntukan pembangunan yang kelihatan besar di atas kertas tidak semestinya menghasilkan kesan yang sepadan. Kos membina jalan di kawasan pedalaman, menyediakan sekolah di pulau terpencil atau menghantar peralatan perubatan ke daerah jauh lazimnya lebih tinggi berbanding projek di kawasan padat dan mudah diakses.
Selain jumlah keseluruhan, kualiti perbelanjaan perlu dinilai. Projek yang lambat siap, kerap berubah skop atau tidak diselenggara akan mengurangkan nilai sebenar dana awam. Rakyat memerlukan maklumat tentang tempoh pelaksanaan, kontraktor, kemajuan fizikal dan hasil yang boleh diukur.
| Aspek penilaian | Keadaan yang lebih saksama | Risiko jika diabaikan |
|---|---|---|
| Formula pembahagian | Mengambil kira keluasan, penduduk, kemiskinan dan kos logistik | Negeri luas menerima dana yang tidak mencukupi |
| Hak hasil | Pembayaran berdasarkan kaedah yang jelas dan boleh diaudit | Pertikaian angka berulang |
| Infrastruktur | Keutamaan kepada jalan, air, elektrik dan internet luar bandar | Jurang bandar-pedalaman berterusan |
| Pendidikan dan kesihatan | Agihan mengikut keperluan sebenar setiap daerah | Kekurangan guru, doktor dan kemudahan |
| Ketelusan | Data projek serta prestasi diterbitkan kepada umum | Pembaziran dan kelewatan sukar dikesan |
Jurang pembangunan yang masih ketara
Sabah berdepan cabaran geografi yang unik. Banyak kampung terletak jauh dari pusat pentadbiran, manakala beberapa pulau memerlukan pengangkutan laut untuk mendapatkan perkhidmatan asas. Oleh itu, ukuran per kapita semata-mata tidak memadai untuk menentukan keperluan kewangan negeri.
Infrastruktur asas menjadi petunjuk paling jelas. Jalan yang baik memudahkan petani membawa hasil ke pasaran, manakala bekalan elektrik dan internet membuka peluang pendidikan serta pekerjaan. Apabila kemudahan ini tidak stabil, penduduk luar bandar menanggung kos hidup dan kos perniagaan yang lebih tinggi.
Dalam pendidikan, pembangunan sekolah perlu disertai penempatan guru, rumah kediaman dan capaian digital. Kesihatan pula memerlukan klinik yang berfungsi, ambulans, bekalan ubat dan tenaga profesional. Peruntukan yang saksama harus menilai keseluruhan rantaian perkhidmatan, bukan hanya kos membina bangunan.
Kuasa menentukan keutamaan tempatan
Sebahagian dana Persekutuan disalurkan melalui projek dan agensi pusat. Model ini boleh membantu dari segi kepakaran serta penyelarasan, tetapi keutamaannya tidak semestinya sepadan dengan keperluan setiap daerah di Sabah. Kerajaan negeri dan pihak berkuasa tempatan perlu mempunyai ruang yang lebih besar untuk menyesuaikan pelaksanaan dengan keadaan setempat.
Desentralisasi yang bertanggungjawab boleh mempercepat tindakan terhadap jalan rosak, bekalan air dan penyelenggaraan sekolah. Pada masa yang sama, kuasa tambahan mesti disertai tatakelola yang kukuh, audit terbuka dan penglibatan komuniti. Autonomi tanpa akauntabiliti tidak akan menyelesaikan masalah.
Perbincangan politik juga perlu merentas etnik, agama dan kawasan. Dalam usaha mempertahankan hak Sabah, perpaduan rakyat menjadi asas penting supaya tuntutan negeri tidak diperalatkan untuk kepentingan kelompok tertentu. Kesedaran awam boleh diperkukuh melalui bahan penerangan seperti bahan kempen STAR yang menjelaskan isu tempatan kepada masyarakat.
Ketelusan sebagai ukuran keadilan
Rakyat berhak mengetahui jumlah yang diperuntukkan, agensi yang melaksanakan projek, lokasi penerima manfaat dan tahap kemajuannya. Portal data terbuka, laporan suku tahunan serta sesi libat urus di daerah boleh membantu mengurangkan kekeliruan tentang aliran dana.
Ahli Parlimen dan wakil rakyat negeri pula perlu memainkan peranan pengawasan secara aktif. Mereka boleh membandingkan janji belanjawan dengan pencapaian di lapangan, membawa aduan penduduk ke peringkat kementerian dan menuntut penjelasan apabila projek tertangguh.
Penilaian juga mesti mengukur hasil, bukan sekadar perbelanjaan. Sebuah projek air hanya berjaya apabila bekalan sampai secara konsisten; sebuah program pendidikan hanya berkesan apabila kehadiran, pencapaian dan peluang murid bertambah baik.
Keutamaan yang wajar diperjuangkan
Pendekatan terhadap peruntukan negeri perlu beralih daripada pengumuman jumlah kepada penetapan hasil yang jelas. Keutamaan yang patut diberi perhatian termasuk:
- Menyelesaikan jurang bekalan air, elektrik, jalan raya dan internet di kawasan luar bandar.
- Melaksanakan formula hak hasil Sabah secara telus, berkala dan boleh disemak secara bebas.
- Menetapkan peruntukan pendidikan serta kesihatan berdasarkan keperluan setiap daerah.
- Memperluas kuasa kerajaan negeri dengan audit, data terbuka dan penglibatan komuniti.
- Menilai semua projek melalui manfaat sebenar kepada rakyat, bukan hanya nilai kontrak.
Langkah ini boleh mewujudkan hubungan Persekutuan-negeri yang lebih berkesan. Ia juga membantu memastikan hasil Sabah dimanfaatkan untuk meningkatkan taraf hidup penduduk, mengembangkan ekonomi tempatan dan mengurangkan penghijrahan tenaga muda.
Keadilan fiskal untuk Sabah memerlukan keberanian politik, rundingan berterusan dan pengawasan rakyat. Sertai perbincangan awam, semak fakta tentang hak negeri dan sokong usaha yang memperkukuh suara Sabah secara demokratik. Masa depan pembangunan negeri bergantung pada peruntukan yang mencukupi, pengurusan yang amanah dan keputusan yang benar-benar berpihak kepada rakyat.
