Menyelesaikan Konflik Tanah Adat di Daerah Tenom dan Keningau
Pertikaian tanah adat di Tenom dan Keningau menyentuh soal hak, identiti, keselamatan ekonomi serta hubungan antara komuniti dengan kerajaan. Tanah bagi masyarakat tempatan bukan sekadar aset untuk pertanian atau perumahan, tetapi ruang kehidupan yang menghubungkan keluarga, sejarah, adat dan sumber pendapatan.
Isu ini menjadi lebih rumit apabila sempadan kampung tidak selari dengan rekod rasmi, tuntutan bertindih dengan lesen atau pajakan, dan proses mendapatkan pengiktirafan mengambil masa yang panjang. Penyelesaian yang berkekalan perlu menggabungkan undang-undang, pengetahuan tempatan dan keadilan sosial.
Pendekatan yang berkesan juga mesti menghormati aspirasi Sabah. Parti Solidariti Tanah Airku (STAR) menekankan kepentingan kesedaran politik, penyertaan awam dan perlindungan hak negeri supaya keputusan berkaitan tanah, hasil bumi dan pembangunan tidak mengabaikan suara rakyat di peringkat akar umbi.
Memahami punca pertikaian setempat
Konflik tanah adat lazimnya berpunca daripada perbezaan antara penggunaan turun-temurun dengan status pemilikan dalam daftar tanah. Sebuah keluarga mungkin telah mengusahakan kebun selama beberapa generasi, namun kawasan tersebut belum mempunyai dokumen yang mengiktiraf hak komuniti. Pada masa yang sama, pihak lain mungkin memegang lesen, geran atau kelulusan pembangunan yang sah dari sudut pentadbiran.
Di Tenom dan Keningau, bentuk muka bumi, kawasan pertanian pedalaman dan penempatan yang berkembang menambahkan kerumitan pemetaan. Pertindihan tuntutan boleh berlaku antara kampung, individu, syarikat dan agensi awam. Jika tidak ditangani dengan teliti, pertikaian kecil boleh menjejaskan keharmonian etnik serta kepercayaan terhadap institusi kerajaan.
Mengangkat bukti adat dan sejarah komuniti
Penyelesaian mesti bermula dengan pengumpulan bukti yang pelbagai. Rekod lama, peta kampung, surat ketua masyarakat, resit cukai, gambar kebun, keterangan saksi dan sejarah lisan perlu dipertimbangkan bersama dokumen rasmi. Pengetahuan ketua adat dan penduduk lama penting untuk mengenal pasti kawasan perkuburan, laluan tradisional, sumber air serta sempadan yang diwarisi.
Proses dokumentasi hendaklah dilakukan secara terbuka dan mudah difahami. Setiap komuniti perlu menerima salinan peta, minit perbincangan dan keputusan yang berkaitan. Bantuan guaman serta khidmat pemetaan percuma juga wajar disediakan kepada keluarga berpendapatan rendah supaya kekurangan sumber tidak menyebabkan tuntutan mereka diketepikan.
Mediasi sebelum tindakan penguatkuasaan
Sebuah mekanisme mediasi daerah boleh mempercepat penyelesaian tanpa memaksa semua pihak melalui proses mahkamah yang panjang dan mahal. Panel tersebut boleh melibatkan pejabat tanah, wakil kerajaan tempatan, pemimpin adat, peguam, pengantara bebas dan wakil komuniti yang tidak berkepentingan secara langsung.
Setiap kes perlu melalui saringan yang jelas: mengenal pasti pihak terlibat, membekukan tindakan pengusiran sementara pertikaian disemak, dan menetapkan tempoh untuk rundingan. Jika persetujuan dicapai, hasilnya mesti direkodkan secara rasmi serta mempunyai laluan penguatkuasaan. Jika mediasi gagal, pihak yang terjejas perlu diberi akses kepada bantuan perundangan dan rayuan yang munasabah.
| Aspek penyelesaian | Tindakan yang diperlukan | Hasil yang diharapkan |
|---|---|---|
| Bukti hak adat | Pendokumentasian sejarah, peta dan saksi | Tuntutan lebih tersusun dan telus |
| Pemetaan | Survei bersama komuniti dan agensi | Sempadan pertikaian dikenal pasti |
| Mediasi | Rundingan dengan pengantara bebas | Konflik dikurangkan tanpa keganasan |
| Perlindungan sementara | Penangguhan pengusiran atau penerokaan baharu | Tiada pihak terjejas sebelum keputusan |
| Pemulihan | Pampasan, penempatan semula atau perkongsian manfaat | Keadilan kepada komuniti yang terkesan |
Memperkemas pemetaan dan pentadbiran tanah
Pemetaan partisipatif boleh membantu menyatukan data rasmi dengan pengetahuan penduduk. Komuniti perlu dilibatkan ketika menandakan sempadan kebun, hutan adat, kawasan tadahan air dan tapak penting. Teknologi Sistem Maklumat Geografi, imejan satelit dan rekod digital boleh digunakan, tetapi hasilnya harus disahkan melalui lawatan lapangan dan persetujuan penduduk.
Kerajaan negeri juga perlu mewujudkan pangkalan data yang terselaras antara pejabat tanah, pihak berkuasa tempatan dan agensi pembangunan. Data yang tidak seragam sering menyebabkan pemohon mengulangi proses yang sama. Dengan sistem sehenti, status permohonan, bantahan dan keputusan dapat dijejaki secara terbuka tanpa menjejaskan maklumat peribadi.
Menghubungkan penyelesaian dengan pembangunan Sabah
Pengiktirafan tanah adat perlu disertai rancangan pembangunan yang memberi manfaat langsung kepada penduduk. Hak tanah yang lebih jelas boleh memudahkan akses kepada pembiayaan pertanian, kemudahan pengairan, jalan kampung, sekolah dan klinik. Namun pembangunan tidak boleh menjadi alasan untuk mengambil tanah tanpa rundingan, pampasan adil atau persetujuan bermaklumat.
Hubungan ekonomi dan sosial rentas sempadan juga perlu dirancang dengan mengambil kira kepentingan komuniti pedalaman. Perbincangan mengenai hubungan serantau Sabah boleh membuka ruang kepada kerjasama dalam perdagangan, pengangkutan, kebudayaan dan keselamatan sempadan. Apa jua kerjasama mesti memastikan tanah, sumber air dan peluang ekonomi masyarakat Tenom serta Keningau terus dilindungi.
Membina penyelesaian melalui penyertaan rakyat
Rakyat perlu mempunyai ruang tetap untuk menyuarakan kebimbangan, bukan hanya dipanggil ketika konflik sudah tercetus. Dialog kampung, pendengaran awam dan klinik tanah bergerak boleh dijalankan secara berkala. Maklumat tentang prosedur permohonan, kos, tempoh pemprosesan dan hak pemohon hendaklah diterbitkan dalam bahasa yang mudah difahami.
Kesedaran politik juga penting supaya penduduk dapat menilai dasar tanah dan menuntut akauntabiliti wakil mereka. Bahan penerangan yang sahih, termasuk bahan kempen STAR, boleh membantu masyarakat memahami prinsip perjuangan, peranan kerajaan negeri dan saluran penyertaan demokratik tanpa mengapi-apikan permusuhan antara komuniti.
Keutamaan tindakan di peringkat daerah
Beberapa langkah praktikal boleh dilaksanakan secara berperingkat oleh kerajaan, pemimpin adat dan masyarakat sivil:
- Menubuhkan pusat mediasi tanah di Tenom dan Keningau dengan pegawai terlatih serta pengantara bebas.
- Menjalankan pemetaan partisipatif bagi kampung yang mempunyai tuntutan bertindih atau risiko pengusiran.
- Menyediakan bantuan guaman, khidmat ukur dan dokumentasi percuma untuk keluarga rentan.
- Mewujudkan pangkalan data awam tentang status permohonan, tertakluk kepada perlindungan maklumat peribadi.
- Menetapkan mekanisme pampasan, perkongsian manfaat dan pemulihan apabila projek awam atau komersial menjejaskan tanah adat.
Pelaksanaan mesti dinilai melalui ukuran yang jelas seperti bilangan kes diselesaikan, tempoh pemprosesan, kepuasan komuniti dan jumlah keluarga yang menerima perlindungan. Laporan berkala akan membantu mengenal pasti kelemahan serta menghalang keputusan dibuat secara tertutup.
Masa depan Tenom dan Keningau bergantung pada keberanian menyelesaikan pertikaian secara adil, berasaskan bukti dan menghormati maruah komuniti. Kerajaan, pemimpin adat, wakil rakyat dan penduduk perlu bergerak daripada konflik kepada rundingan yang menghasilkan kepastian hak serta pembangunan yang saksama. Sertai perbincangan awam, kemukakan bukti komuniti dan tuntut proses pentadbiran tanah yang telus demi Sabah yang lebih bersatu dan berdaulat.
