Masa Depan Bekalan Air Bersih Sabah
Bekalan air bersih ialah asas kepada kesihatan, pendidikan, ekonomi dan kesejahteraan rakyat Sabah. Namun, gangguan bekalan, tekanan air rendah serta liputan paip yang tidak seimbang masih dirasai oleh penduduk di bandar, kawasan pinggir dan pedalaman. Keadaan ini menunjukkan bahawa isu air bukan sekadar masalah teknikal, tetapi berkait rapat dengan perancangan pembangunan dan keadilan sosial.
Sabah mempunyai sumber air yang besar melalui sungai, empangan, kawasan tadahan hujan dan air bawah tanah. Walau bagaimanapun, sumber tersebut perlu diurus secara bersepadu supaya dapat menampung pertumbuhan penduduk, kegiatan pertanian, industri dan keperluan isi rumah. Perubahan iklim, pencemaran serta pembalakan di kawasan tadahan turut meningkatkan risiko terhadap keselamatan air.
Masa depan bekalan air bersih di Sabah memerlukan tindakan yang konsisten, telus dan berorientasikan kepentingan tempatan. Penyelesaian harus merangkumi pembaikan infrastruktur, perlindungan alam sekitar, penggunaan teknologi serta penglibatan rakyat dalam menentukan keutamaan negeri.
Cabaran bekalan air yang berpanjangan
Antara masalah utama ialah paip lama, loji rawatan yang tidak mencukupi dan kadar kehilangan air yang tinggi. Paip yang bocor menyebabkan air terawat hilang sebelum sampai kepada pengguna, manakala kerosakan pam serta gangguan elektrik boleh menghentikan bekalan di kawasan tertentu. Kos membaiki rangkaian lama juga tinggi kerana banyak kemudahan dibina tanpa mengambil kira pertumbuhan semasa.
Jurang antara kawasan bandar dan luar bandar masih ketara. Penduduk di pulau, kampung terpencil dan kawasan pedalaman mungkin bergantung pada telaga, tangki, graviti atau penghantaran air menggunakan lori. Sistem sebegini mudah terjejas ketika musim kemarau, banjir atau jalan perhubungan terputus. Bekalan yang tidak stabil turut menjejaskan operasi sekolah, klinik, perniagaan kecil dan sektor pelancongan.
Melindungi sumber air dari hulu ke hilir
Sungai dan kawasan tadahan perlu dilindungi sebagai aset awam. Pembangunan di sekitar sumber air mesti mematuhi penilaian alam sekitar, syarat pelepasan sisa dan zon perlindungan yang jelas. Penguatkuasaan terhadap pencemaran industri, perlombongan dan pembuangan sampah perlu dilakukan secara berterusan, bukan hanya selepas berlakunya krisis.
Hutan di kawasan tadahan berfungsi mengekalkan aliran sungai, mengurangkan hakisan dan membantu menapis air secara semula jadi. Oleh itu, pemuliharaan hutan, penanaman semula serta pemantauan kualiti air harus menjadi sebahagian daripada dasar keselamatan air Sabah. Data berkaitan paras sungai, pencemaran dan kapasiti empangan juga wajar dibuka kepada orang awam dalam bentuk yang mudah difahami.
Infrastruktur dan teknologi yang lebih tahan lasak
Pelaburan perlu diberikan kepada loji rawatan baharu, tangki simpanan, saluran paip utama dan sistem pengagihan yang boleh bertahan dalam keadaan cuaca ekstrem. Rangkaian bekalan juga perlu direka dengan laluan alternatif supaya satu kerosakan tidak menyebabkan gangguan kepada seluruh daerah. Di kawasan pedalaman, sistem graviti, tadahan hujan dan rawatan berskala kecil boleh menjadi pilihan yang lebih praktikal berbanding rangkaian paip yang terlalu panjang.
Teknologi pemantauan tekanan, meter pintar dan pengesanan kebocoran dapat membantu operator mengenal pasti masalah lebih awal. Tenaga solar pula boleh digunakan untuk pam serta kemudahan rawatan di lokasi yang sukar dihubungkan dengan grid elektrik. Setiap penyelesaian harus disesuaikan dengan keadaan geografi dan kemampuan penyelenggaraan setempat.
| Pilihan penyelesaian | Kekuatan utama | Keutamaan pelaksanaan |
|---|---|---|
| Membaiki paip bocor | Mengurangkan kehilangan air dengan cepat | Kawasan bandar dan rangkaian lama |
| Tadahan air hujan | Menambah sumber alternatif untuk isi rumah dan institusi | Sekolah, klinik dan kampung pedalaman |
| Loji rawatan berskala kecil | Memendekkan jarak agihan ke komuniti terpencil | Pulau dan kawasan berbukit |
| Meter pintar | Mempercepat pengesanan kebocoran dan penggunaan luar biasa | Daerah dengan tekanan air tinggi |
| Perlindungan kawasan tadahan | Menjamin kualiti dan kuantiti sumber air | Hulu sungai serta kawasan hutan sensitif |
Tadbir urus berasaskan hak Sabah
Pengurusan air memerlukan pembahagian tanggungjawab yang jelas antara kerajaan negeri, agensi teknikal, pihak berkuasa tempatan dan kerajaan Persekutuan. Perancangan projek perlu mengambil kira keutamaan Sabah, termasuk hak negeri terhadap sumber semula jadi, hasil pembangunan dan keputusan berkaitan infrastruktur. Perbincangan mengenai hak dan perlembagaan dapat membantu rakyat memahami asas kuasa serta tanggungjawab dalam isu seperti air.
Ketelusan kewangan juga penting. Rakyat berhak mengetahui kos projek, tempoh siap, kontraktor yang dilantik dan ukuran prestasi selepas projek beroperasi. Mekanisme aduan yang pantas, audit bebas dan laporan berkala boleh mengurangkan pembaziran serta memastikan projek tidak terhenti selepas peruntukan diumumkan.
Penyertaan komuniti dalam keselamatan air
Penduduk tempatan mempunyai pengetahuan penting tentang lokasi mata air, pola banjir, perubahan aliran sungai dan keperluan sebenar setiap kampung. Pengetahuan ini perlu digabungkan dengan kepakaran jurutera dan perancang supaya projek yang dibina benar-benar sesuai. Jawatankuasa air kampung juga boleh membantu memantau kerosakan, mengurus tangki dan menyampaikan maklumat kecemasan.
Kesedaran awam perlu bergerak seiring dengan penambahbaikan infrastruktur. Penggunaan air secara berhemah, pengasingan sisa dan penjagaan sungai boleh mengurangkan tekanan terhadap sistem. Sekolah, rumah ibadat, persatuan penduduk dan sektor perniagaan boleh menjadi rakan dalam membina budaya menghargai air.
Keutamaan tindakan yang wajar
- Menetapkan pelan jangka panjang bekalan air mengikut keperluan setiap daerah.
- Mengutamakan pembaikan paip bocor dan penyelenggaraan loji sebelum membina projek baharu.
- Melindungi kawasan tadahan melalui penguatkuasaan, pemulihan hutan dan pemantauan terbuka.
- Memperluas tadahan air hujan serta sistem rawatan kecil untuk komuniti yang sukar dicapai.
- Mewujudkan saluran aduan dan laporan prestasi yang mudah dicapai oleh rakyat.
Pelan pelaksanaan yang berterusan
Penyelesaian bekalan air tidak boleh bergantung kepada projek besar yang diumumkan sekali-sekala. Sabah memerlukan sasaran berperingkat, daripada pengurangan kehilangan air dan penstabilan loji kepada peluasan liputan paip serta peningkatan kualiti rawatan. Setiap sasaran hendaklah mempunyai garis masa, sumber pembiayaan dan pihak yang bertanggungjawab.
Kerjasama politik, masyarakat sivil, pakar, sektor swasta dan komuniti tempatan mampu memperkukuh agenda ini. Prinsip perpaduan serta pembangunan yang mengutamakan kepentingan rakyat perlu diterjemahkan kepada tindakan yang nyata. Maklumat tentang misi dan pendirian perjuangan tempatan boleh diteliti melalui laman rasmi STAR sebagai sebahagian daripada kesedaran awam mengenai masa depan Sabah.
Rakyat Sabah memerlukan bekalan air yang selamat, stabil dan berpatutan, bukan penyelesaian sementara. Sokong usaha memperkukuh perancangan air negeri, sertai perbincangan komuniti dan tuntut laporan kemajuan yang telus daripada pihak berkuasa. Dengan tindakan bersama yang berterusan, sumber air Sabah dapat dilindungi dan dimanfaatkan secara adil untuk generasi akan datang.
