Krisis Sisa Pepejal di Sabah: Mencari Penyelesaian Mampan
Krisis sisa pepejal di Sabah semakin jelas melalui longgokan sampah di kawasan perumahan, pasar, pantai dan tepi jalan. Pertambahan penduduk, pertumbuhan bandar serta perubahan corak penggunaan telah meningkatkan jumlah bahan buangan, sedangkan kemudahan kutipan, pengasingan dan pelupusan belum berkembang secara seimbang.
Masalah ini bukan sekadar isu kebersihan. Ia berkait rapat dengan kesihatan awam, pencemaran sungai, kelestarian laut, kos pentadbiran dan maruah komuniti. Sabah yang kaya dengan biodiversiti memerlukan sistem pengurusan sisa yang sesuai dengan keadaan geografi, termasuk jarak antara daerah, kawasan pedalaman dan pulau-pulau berpenghuni.
Penyelesaian yang berkesan memerlukan kerjasama kerajaan negeri, pihak berkuasa tempatan, sektor swasta, sekolah, pemimpin masyarakat dan rakyat. Dasar yang berpaksikan kepentingan tempatan harus menggabungkan pembangunan ekonomi, perlindungan alam sekitar dan penyertaan awam daripada pelbagai etnik serta agama.
Punca Yang Berlapis
Antara punca utama ialah kutipan yang tidak konsisten, kekurangan tong sampah, kemudahan kitar semula yang terhad dan tapak pelupusan yang tidak mempunyai kapasiti mencukupi. Di sesetengah kawasan luar bandar, jarak yang jauh menjadikan kutipan berkala lebih mahal dan sukar dilaksanakan.
Tabiat membuang sampah sesuka hati turut dipengaruhi oleh kurangnya kesedaran serta penguatkuasaan yang tidak seragam. Apabila sisa makanan, plastik, lampin dan bahan berbahaya dicampurkan, proses pengasingan menjadi lebih mahal. Sistem yang hanya bergantung pada pelupusan akhir akhirnya gagal mengurangkan jumlah sisa dari punca.
Kesan Kepada Kesihatan Dan Alam
Sisa yang tidak dikutip boleh menyumbat longkang dan meningkatkan risiko banjir kilat. Air larut lesap daripada tapak pembuangan pula berpotensi mencemarkan tanah serta sumber air. Pembakaran terbuka menghasilkan asap yang mengganggu pernafasan, sementara plastik yang memasuki sungai dan laut mengancam hidupan marin serta sumber pendapatan nelayan.
Kesan ekonomi juga perlu diberi perhatian. Pembersihan kawasan tercemar memerlukan perbelanjaan awam yang besar, manakala imej destinasi pelancongan boleh terjejas. Jika pengurusan sisa terus lemah, masyarakat menanggung kos melalui kesihatan yang merosot, persekitaran yang tidak selamat dan peluang ekonomi yang hilang.
Tadbir Urus Berasaskan Keadaan Tempatan
Kerajaan negeri boleh menetapkan sasaran pengurangan sisa, piawaian kutipan dan pelan pembiayaan yang jelas, manakala pihak berkuasa tempatan melaksanakan pemantauan mengikut keperluan daerah. Mekanisme perkongsian data tentang jumlah sisa, jadual kutipan, lokasi pembuangan haram dan prestasi kontraktor dapat meningkatkan ketelusan.
Pendekatan ini perlu menghormati bidang kuasa serta keutamaan Sabah, di samping memperkukuh penyelarasan dengan kerajaan Persekutuan. Peruntukan bagi infrastruktur asas hendaklah mengambil kira keluasan negeri dan kos pengangkutan. Keputusan berkaitan sisa juga wajar melibatkan penduduk kampung, persatuan belia, pemimpin agama dan komuniti nelayan.
Beberapa pendekatan boleh dibandingkan berdasarkan kesesuaian dan kesan jangka panjang:
| Pendekatan | Kelebihan | Kekangan | Keutamaan Pelaksanaan |
|---|---|---|---|
| Pelupusan terbuka | Kos awal rendah | Pencemaran tinggi dan tidak selamat | Dihentikan secara berperingkat |
| Tapak pelupusan terkawal | Lebih mudah diselia | Memerlukan tanah dan kos operasi | Sesuai sebagai langkah peralihan |
| Pengasingan dari punca | Mengurangkan sisa bercampur | Memerlukan disiplin dan pendidikan | Dilaksanakan di rumah, sekolah dan premis |
| Kitar semula dan kompos | Menghasilkan nilai ekonomi | Pasaran bahan perlu diperkukuh | Dikembangkan mengikut daerah |
| Pengurangan sisa | Menangani masalah dari akar | Memerlukan perubahan reka bentuk produk | Disokong melalui dasar dan insentif |
Mengutamakan Pengasingan Dan Pengurangan
Kempen pengasingan sisa perlu dimulakan dengan arahan yang mudah: bahan boleh dikitar semula, sisa makanan, sisa am dan bahan berbahaya diasingkan dalam bekas yang berbeza. Sekolah dan pejabat kerajaan boleh menjadi tapak perintis sebelum program diperluas ke pasar, pangsapuri dan kawasan perumahan.
Sisa organik wajar diberi perhatian kerana ia boleh diproses menjadi kompos untuk kebun komuniti, pertanian bandar dan landskap. Pasar basah juga boleh mengurangkan penggunaan beg plastik, menyediakan bekas guna semula dan mengurus lebihan makanan melalui bank makanan atau sistem kompos setempat.
Membina Ekonomi Kitaran Tempatan
Pengurusan sisa boleh membuka pekerjaan dalam kutipan berasingan, pembaikan barangan, pemprosesan plastik, pengkomposan dan logistik hijau. Usaha ini perlu mengutamakan belia Sabah melalui latihan teknikal, pembiayaan mikro dan akses kepada ruang niaga. Perbincangan tentang usahawan muda Sabah boleh dikaitkan dengan peluang membina perusahaan berasaskan ekonomi kitaran.
Kerajaan juga boleh mewujudkan insentif pembelian bahan kitar semula, geran inovasi dan kontrak sosial untuk koperasi komuniti. Dengan pasaran yang stabil, bahan terpakai tidak lagi dilihat sebagai beban, sebaliknya menjadi sumber pendapatan. Penglibatan perusahaan kecil tempatan dapat mengurangkan kebergantungan kepada pengendali luar serta mengekalkan nilai ekonomi dalam negeri.
Pendidikan Dan Penyertaan Rakyat
Perubahan tingkah laku memerlukan pendidikan yang berterusan, bukan kempen bermusim. Kandungan tentang pencemaran, penggunaan berhemah dan tanggungjawab sivik boleh disesuaikan dengan bahasa serta budaya setiap komuniti. Program gotong-royong pula harus disertai audit sisa supaya puncanya dikenal pasti, bukan sekadar membersihkan kawasan untuk sementara.
Saluran komunikasi awam perlu menjelaskan jadual kutipan, lokasi pusat kitar semula dan cara melaporkan pembuangan haram. Bahan penerangan yang tersusun, termasuk bahan kempen, boleh membantu pertubuhan masyarakat menyampaikan mesej yang konsisten di sekolah, kampung dan kawasan bandar.
Langkah Yang Boleh Dimulakan
Pelan tindakan yang praktikal harus mempunyai sasaran, tempoh masa dan pihak yang bertanggungjawab. Keutamaannya ialah memperbaiki perkhidmatan asas sambil membina sistem yang mengurangkan sisa sejak dari rumah, premis perniagaan dan rantaian bekalan.
- Menyediakan kutipan berasingan dan pusat pengumpulan mengikut kepadatan penduduk serta keadaan geografi setiap daerah.
- Mewajibkan pengasingan sisa secara berperingkat di premis kerajaan, sekolah, pasar dan kawasan perumahan.
- Memberi insentif kepada koperasi, perusahaan kecil dan belia yang mengusahakan kitar semula, pembaikan serta pengkomposan.
- Menerbitkan laporan awam tentang prestasi kutipan, kos pengurusan dan tindakan terhadap pembuangan haram.
- Menubuhkan jawatankuasa komuniti yang melibatkan wakil penduduk, pihak berkuasa tempatan, industri dan organisasi alam sekitar.
Sabah memerlukan penyelesaian yang lahir daripada realiti setempat, bukan pendekatan seragam yang mengabaikan jarak, budaya dan keperluan setiap daerah. Dengan kepimpinan yang telus, kuasa membuat keputusan yang lebih dekat kepada rakyat dan kerjasama merentas komuniti, pengurusan sisa boleh menjadi sebahagian daripada agenda pembangunan negeri. Marilah menyokong dasar yang mengurangkan pencemaran, mencipta pekerjaan hijau dan memastikan Sabah kekal bersih, sihat serta berdaya tahan untuk generasi akan datang.
