Isu Pencemaran Sungai di Sabah: Punca dan Langkah Mengatasi
Sungai di Sabah ialah sumber air, makanan, pengangkutan dan rezeki bagi banyak komuniti. Dari kawasan pedalaman hingga ke bandar pesisir, sungai menyokong pertanian, perikanan, ekopelancongan serta kehidupan harian penduduk. Apabila kualiti air merosot, kesannya melampaui pencemaran alam sekitar kerana kesihatan, ekonomi dan keselamatan makanan turut terjejas.
Pencemaran sungai biasanya berlaku akibat gabungan kegiatan manusia, kelemahan pengurusan sisa dan pembangunan yang tidak terkawal. Air buangan domestik, sisa industri, pembalakan, perlombongan dan penggunaan baja secara berlebihan boleh membawa bahan kimia, lumpur serta bakteria ke dalam aliran sungai.
Penyelesaian memerlukan kerjasama kerajaan negeri, pihak berkuasa tempatan, sektor perniagaan dan masyarakat. Pendekatan ini selari dengan keutamaan Sabah yang menekankan perlindungan sumber asli, kesedaran politik, penyertaan awam dan pembangunan yang memberi manfaat kepada semua komuniti tanpa mengira etnik atau agama.
Punca Utama Pencemaran Sungai
Sisa kumbahan daripada rumah, premis perniagaan dan penempatan yang tidak mempunyai sistem rawatan sempurna menjadi antara punca paling ketara. Bahan organik, detergen dan mikroorganisma patogen boleh mengurangkan kandungan oksigen dalam air. Keadaan ini mengancam ikan serta meningkatkan risiko penyakit kulit dan gangguan sistem penghadaman.
Aktiviti pembalakan dan pembukaan tanah pula mempercepat hakisan tanah. Apabila litupan hutan di kawasan tadahan air berkurangan, hujan membawa kelodak ke sungai. Air menjadi keruh, dasar sungai cetek dan habitat akuatik terganggu. Di sesetengah kawasan, perlombongan dan kuari turut menyumbang kepada pelepasan sedimen serta bahan cemar yang sukar dipulihkan.
Pertanian intensif juga perlu diberi perhatian. Baja dan racun perosak yang mengalir ke parit lalu memasuki sungai boleh menyebabkan pertumbuhan alga berlebihan. Penternakan tanpa pengurusan najis yang baik memberi kesan hampir sama, khususnya apabila kandang dibina terlalu dekat dengan tebing sungai.
Kesan Kepada Kesihatan Dan Ekonomi
Sungai yang tercemar membebankan sistem bekalan air kerana loji rawatan perlu menggunakan lebih banyak bahan kimia dan tenaga. Jika pencemaran berlaku secara mendadak, operasi pengambilan air mungkin terpaksa dihentikan. Gangguan sebegini memberi kesan langsung kepada rumah, sekolah, hospital dan perniagaan.
Nelayan sungai serta pengusaha akuakultur turut kehilangan pendapatan apabila populasi ikan menurun. Industri pelancongan alam semula jadi pula terjejas apabila sungai berbau, dipenuhi sampah atau kelihatan berwarna luar biasa. Bagi masyarakat pedalaman, kehilangan sungai yang sihat boleh menjejaskan sumber makanan tradisional dan hubungan budaya dengan alam.
Memetakan Risiko Mengikut Sumber
Pemantauan yang berkesan perlu bermula dengan pengenalpastian punca. Setiap lembangan sungai mempunyai ciri berbeza, maka tindakan di kawasan bandar tidak semestinya sesuai untuk kawasan pertanian, pembalakan atau perlombongan. Data mengenai kualiti air, pelepasan sisa dan perubahan guna tanah perlu dikumpulkan secara berkala serta mudah dicapai oleh orang awam.
| Sumber pencemaran | Kesan utama | Tindakan awal |
|---|---|---|
| Kumbahan domestik | Bakteria, bau dan oksigen air berkurangan | Naik taraf loji rawatan dan tangki septik |
| Pembalakan serta pembukaan tanah | Hakisan, kelodak dan sungai cetek | Lindungi zon penampan dan kuatkuasakan amalan tebangan |
| Pertanian dan penternakan | Nutrien berlebihan, racun perosak dan najis | Wujudkan saliran terkawal serta pengurusan sisa |
| Perlombongan dan kuari | Sedimen serta bahan kimia berbahaya | Pemeriksaan berkala dan pemulihan kawasan terjejas |
| Sampah pepejal | Saliran tersumbat dan pencemaran mikroplastik | Pengasingan sisa, kutipan konsisten dan pendidikan awam |
Ketelusan penting supaya penduduk dapat mengetahui keadaan sungai di kawasan mereka. Saluran aduan, peta pencemaran dan laporan pemeriksaan yang mudah difahami dapat menggalakkan pengawasan bersama. Perbincangan berkaitan dasar awam juga boleh diperkaya melalui forum dasar STAR, khususnya apabila komuniti berkongsi pengalaman sebenar dari daerah masing-masing.
Penguatkuasaan Dan Tadbir Urus
Undang-undang alam sekitar perlu dikuatkuasakan secara konsisten terhadap semua pihak. Lesen operasi hendaklah bergantung pada pematuhan syarat pelepasan sisa, pelan pengurusan alam sekitar dan audit bebas. Denda sahaja tidak mencukupi jika kos pencemaran masih lebih rendah daripada kos pencegahan; penggantungan lesen dan kewajipan memulihkan sungai juga perlu digunakan.
Agensi berkaitan mesti berkongsi data dan bertindak melalui pasukan pemeriksaan bersepadu. Kerajaan negeri boleh memperkukuh pemantauan di kawasan tadahan, manakala pihak berkuasa tempatan memberi tumpuan kepada kumbahan, sampah dan premis perniagaan. Penglibatan wakil kampung, pertubuhan alam sekitar dan institusi pendidikan menjadikan pemantauan lebih dekat dengan realiti setempat.
Pemulihan Sungai Secara Berperingkat
Pemulihan perlu disusun mengikut tahap kerosakan. Sungai yang tercemar dengan sampah memerlukan operasi pembersihan dan sistem kutipan yang teratur, manakala lembangan yang terjejas akibat hakisan memerlukan penanaman semula, kawalan cerun dan zon penampan berpokok. Kerja pemulihan hendaklah diikuti pemantauan supaya hasilnya dapat diukur, bukan berakhir selepas satu kempen.
Perlindungan sumber asli juga berkait dengan kuasa membuat keputusan dan manfaat ekonomi untuk Sabah. Perbincangan tentang royalti minyak Sabah menunjukkan pentingnya hasil negeri diurus secara bertanggungjawab, termasuk kemungkinan memperuntukkan dana yang stabil untuk bekalan air, pemulihan ekosistem dan infrastruktur luar bandar.
Peranan Masyarakat Dan Komuniti
Penduduk ialah pemerhati paling dekat dengan sungai. Mereka boleh melaporkan perubahan warna, bau, kematian ikan atau pelepasan sisa yang mencurigakan melalui saluran rasmi. Sekolah, persatuan belia dan jawatankuasa kampung pula boleh menjalankan pemeriksaan berkala, kempen pengurangan plastik serta program pemulihan tebing.
Tindakan harian perlu disokong oleh dasar yang jelas dan kemudahan mencukupi. Masyarakat tidak wajar dipersalahkan semata-mata jika kutipan sampah tidak teratur atau sistem kumbahan tidak tersedia. Tanggungjawab bersama bermaksud kerajaan menyediakan kemudahan dan penguatkuasaan, sementara penduduk memelihara sungai serta menolak kegiatan yang merosakkannya.
Antara langkah yang boleh dilaksanakan secara konsisten ialah:
- Mengurangkan penggunaan plastik sekali guna dan mengasingkan sisa di punca.
- Melaporkan pembuangan sampah, kumbahan atau sisa industri kepada agensi berkaitan.
- Mengekalkan tumbuhan di tebing sungai bagi mengurangkan hakisan dan menapis aliran permukaan.
- Menyertai program pemantauan kualiti air serta gotong-royong yang mempunyai susulan.
- Memilih wakil dan dasar yang mengutamakan perlindungan alam sekitar serta hak komuniti.
Sungai yang bersih memerlukan keputusan politik yang berani, perancangan ekonomi yang bertanggungjawab dan penglibatan rakyat yang berterusan. Jadikan sungai di Sabah sebagai amanah bersama dengan menyokong dasar perlindungan sumber air, melaporkan pencemaran dan menggerakkan komuniti untuk memulihkan kawasan tadahan mulai sekarang.
