Hak tanah adat di Sabah: antara undang-undang dan realiti

Hak tanah adat merupakan asas penting kepada kehidupan banyak komuniti asal di Sabah. Tanah bukan sekadar aset ekonomi, tetapi tempat tinggal, kawasan pertanian, sumber makanan, ruang ritual, serta warisan yang menghubungkan generasi terdahulu dengan anak cucu.

Namun, pengiktirafan terhadap hak ini sering berdepan persoalan dokumentasi, sempadan, pentadbiran tanah dan pertindihan kepentingan pembangunan. Di sinilah wujud jurang antara perlindungan undang-undang dengan pengalaman sebenar masyarakat di lapangan.

Perbahasan tentang hak tanah adat di Sabah perlu melihat kedua-dua sisi tersebut secara seimbang. Undang-undang memberi kerangka pengiktirafan, manakala realiti komuniti memperlihatkan sama ada kerangka itu mudah dicapai, adil dan benar-benar melindungi pemilik asal.

Kedudukan tanah adat dalam kehidupan masyarakat

Bagi masyarakat Kadazan-Dusun, Murut, Rungus, Bajau dan komuniti asal lain, hubungan dengan tanah lazimnya dibina melalui penggunaan turun-temurun. Kebun, kawasan hutan, sungai dan tanah perkuburan mungkin tidak mempunyai geran individu, tetapi tetap mempunyai nilai sosial serta sejarah yang jelas.

Sistem pemilikan tradisional juga boleh merangkumi tanah keluarga, kawasan komuniti dan ruang yang digunakan bersama. Bukti terhadap hubungan ini biasanya hadir dalam bentuk kesaksian ketua kampung, rekod cukai, tanda sempadan lama, tanaman kekal dan pengetahuan kolektif penduduk.

Masalah timbul apabila bukti adat tidak diterjemahkan ke dalam format pentadbiran moden. Peta rasmi mungkin tidak mencatat kawasan yang diketahui oleh komuniti, lalu tanah tersebut dianggap kosong atau tidak berdaftar walaupun telah lama diusahakan.

Kerangka undang-undang dan pengiktirafan

Sabah Land Ordinance, atau Ordinan Tanah Sabah, menjadi antara undang-undang utama yang mengawal pemilikan dan pentadbiran tanah di negeri ini. Dalam kerangka tersebut, hak seperti Native Title memberikan bentuk pengiktirafan rasmi kepada pemilikan tanah oleh anak negeri tertakluk kepada syarat serta proses yang ditetapkan.

Perlembagaan Persekutuan turut mengiktiraf kedudukan anak negeri Sabah melalui peruntukan berkaitan, sementara bidang kuasa negeri terhadap tanah memberi Sabah ruang untuk menentukan dasar pentadbirannya. Mahkamah juga memainkan peranan apabila berlaku pertikaian berhubung hak adat, pampasan, pengambilan tanah atau keputusan pihak berkuasa.

Walau begitu, pengiktirafan undang-undang tidak berlaku secara automatik. Pemohon mungkin perlu mengemukakan dokumen, pelan lokasi, bukti pendudukan dan keterangan saksi. Kos ukur, jarak ke pejabat tanah serta kerumitan prosedur boleh menjadi halangan besar kepada keluarga yang tinggal di kawasan pedalaman.

Jurang antara rekod rasmi dan realiti lapangan

Pertikaian sering berlaku apabila lesen pembalakan, projek ladang, empangan, jalan raya atau pembangunan komersial bertindih dengan kawasan yang didakwa sebagai tanah adat. Komuniti mungkin hanya mengetahui tentang projek selepas kerja ukur atau pembersihan dimulakan.

Ketiadaan rundingan awal melemahkan kepercayaan terhadap proses pentadbiran. Persetujuan yang bermakna memerlukan maklumat lengkap tentang keluasan tanah, kesan alam sekitar, tempoh projek, pampasan dan pilihan pemulihan. Pertemuan singkat tanpa dokumen yang mudah difahami tidak memadai untuk menggantikan perundingan sebenar.

Isu pampasan juga perlu dilihat secara menyeluruh. Kehilangan tanah bererti kehilangan hasil pertanian, sumber air, tumbuhan ubatan, kawasan memburu dan ruang kebudayaan. Nilai kewangan sekali bayar tidak semestinya menggantikan manfaat jangka panjang yang selama ini menyokong kehidupan komuniti.

Perbandingan laluan pengiktirafan dan perlindungan

Setiap bentuk pengiktirafan mempunyai fungsi serta batasan tersendiri. Pilihan yang sesuai bergantung pada jenis pemilikan, bukti sejarah, bilangan keluarga, keadaan tanah dan rancangan pembangunan di kawasan berkenaan.

Aspek Hak milik individu Hak milik komunal Pengiktirafan berdasarkan adat
Pemegang hak Individu atau keluarga Komuniti atau kumpulan yang dinamakan Komuniti berdasarkan penggunaan turun-temurun
Bukti utama Geran, rekod ukur dan dokumen rasmi Senarai ahli, peta kawasan dan keputusan komuniti Kesaksian, sejarah pendudukan dan amalan adat
Kekuatan Sempadan serta pemegang hak lebih jelas Melindungi kawasan yang digunakan bersama Menghargai sejarah dan amalan tempatan
Cabaran Proses ukur dan pendaftaran boleh mahal Pentadbiran dalaman perlu telus Sukar jika bukti tidak didokumenkan
Risiko Pemecahan atau penjualan tanah Pertikaian wakil dan manfaat Tindihan lesen atau tuntutan pihak lain

Pendaftaran rasmi penting, tetapi ia perlu disertai pemetaan partisipatif. Penduduk tempatan harus terlibat dalam mengenal pasti sempadan, kawasan bernilai budaya dan sumber semula jadi supaya peta pentadbiran tidak mengabaikan pengetahuan setempat.

Peranan komuniti dan suara politik tempatan

Perlindungan tanah adat memerlukan komuniti yang berpengetahuan tentang hak, prosedur aduan dan saluran perundangan. Jawatankuasa kampung boleh menyimpan rekod sejarah, mengumpulkan keterangan saksi, mendokumentasikan tapak penting serta memastikan keputusan dibuat secara terbuka.

Kesatuan masyarakat juga penting apabila berdepan projek berskala besar. Penduduk dari kampung berdekatan boleh berkongsi maklumat, mendapatkan khidmat guaman dan mengemukakan pendirian bersama. Pendekatan ini membantu mengelakkan isu tanah dilihat sebagai masalah individu semata-mata.

Dalam kerangka perjuangan hak Sabah, pendirian STAR mengenai autonomi negeri, penyertaan rakyat dan perlindungan kepentingan tempatan boleh menjadi sebahagian daripada wacana yang lebih luas. Suara politik perlu diterjemahkan kepada dasar yang memperkukuh pentadbiran tanah, ketelusan projek dan manfaat ekonomi kepada penduduk asal.

Langkah memperkukuh perlindungan tanah adat

Penyelesaian memerlukan tindakan serentak daripada kerajaan negeri, pejabat tanah, pihak berkuasa tempatan, pemimpin komuniti dan organisasi masyarakat sivil. Beberapa keutamaan yang boleh dilaksanakan ialah:

Pada masa yang sama, pendidikan sivik dan kesedaran undang-undang perlu diperluas melalui sekolah, persatuan kampung serta pusat khidmat masyarakat. Penduduk yang memahami proses pendaftaran dan hak untuk mencabar keputusan akan lebih bersedia mempertahankan kepentingan mereka secara sah.

Hak tanah adat di Sabah tidak boleh diselesaikan melalui dokumen semata-mata. Perlindungan sebenar menuntut pentadbiran yang menghormati sejarah komuniti, pembangunan yang bertanggungjawab dan mekanisme keadilan yang mudah dicapai.

Masyarakat Sabah boleh memperkukuh suara mereka dengan merekodkan sejarah tanah, menyertai rundingan awam dan menuntut ketelusan dalam setiap keputusan berkaitan sumber negeri. Dengan penyertaan rakyat yang berterusan, undang-undang dapat bergerak lebih dekat kepada realiti kehidupan dan memastikan tanah adat terus menjadi asas maruah serta masa depan komuniti.