Hak Sabah terhadap hasil galian memerlukan undang-undang baharu
Hak Rakyat Sabah ke atas Hasil Galian: Perlunya Perundangan Baru ialah isu yang berkait rapat dengan keadilan fiskal, kuasa negeri dan masa depan pembangunan tempatan. Sumber seperti petroleum, gas asli, mineral, batu kapur, pasir dan bahan kuari bukan sekadar komoditi ekonomi. Hasil tersebut menyentuh tanah adat, alam sekitar, peluang pekerjaan serta kualiti hidup masyarakat.
Sabah mempunyai kedudukan sejarah dan perlembagaan yang tersendiri dalam pembentukan Malaysia. Oleh itu, pengurusan sumber asli wajar mengambil kira aspirasi rakyat Sabah, peranan kerajaan negeri dan semangat Perjanjian Malaysia 1963. Perdebatan ini perlu bergerak daripada tuntutan politik semata-mata kepada kerangka undang-undang yang jelas, telus dan boleh dikuatkuasakan.
Sebagai wadah yang mengangkat suara tempatan, laman rasmi STAR menyediakan ruang untuk memahami pendirian parti berkaitan hak Sabah, perpaduan masyarakat dan pembangunan negeri. Kesedaran awam seperti ini penting supaya isu hasil galian tidak hanya dibincangkan ketika pilihan raya.
Sumber asli dan hak negeri
Hasil galian berada dalam lingkungan kepentingan awam yang besar kerana kegiatan penerokaan memberi kesan langsung kepada kawasan penempatan, sungai, hutan dan pesisir pantai. Jika keputusan dibuat tanpa penglibatan kerajaan negeri serta komuniti setempat, manfaat ekonomi mungkin tidak seimbang dengan kos sosial dan alam sekitar yang ditanggung rakyat.
Perundangan baharu perlu menjelaskan bidang kuasa berhubung pemberian lesen, kutipan hasil, pemantauan operasi dan pemulihan kawasan perlombongan. Prinsip utama hendaklah mudah: sumber yang berada di Sabah mesti memberi pulangan munasabah kepada Sabah, dengan tadbir urus yang mengutamakan kepentingan penduduknya.
Kelemahan kerangka sedia ada
Kerangka perundangan berkaitan galian sering melibatkan beberapa agensi, undang-undang tanah, peraturan alam sekitar serta dasar persekutuan. Pertindihan kuasa boleh menyebabkan proses kelulusan menjadi kabur, manakala rakyat sukar mengenal pasti pihak yang bertanggungjawab apabila berlaku pencemaran atau kegagalan pemulihan.
Satu akta khusus atau pindaan menyeluruh boleh menyatukan prinsip pengurusan sumber asli Sabah. Ia perlu menetapkan kaedah pembahagian hasil, prosedur konsultasi awam, kewajipan pendedahan kontrak dan hukuman terhadap pelanggaran syarat. Ketelusan mesti meliputi jumlah royalti, penerima konsesi dan rekod pematuhan alam sekitar.
Pembahagian hasil yang adil
Perbahasan mengenai hasil galian tidak wajar terhad kepada jumlah royalti. Model pembahagian yang adil perlu melihat nilai tambah, keuntungan syarikat, cukai, kos pemulihan dan manfaat jangka panjang kepada daerah pengeluar. Sebahagian pendapatan juga boleh disalurkan ke dana generasi masa depan supaya kekayaan semula jadi tidak habis tanpa meninggalkan aset untuk anak cucu.
| Aspek | Keadaan yang perlu diperbaiki | Prinsip perundangan baharu |
|---|---|---|
| Hasil dan royalti | Kaedah pengiraan kurang difahami rakyat | Formula terbuka serta laporan berkala |
| Lesen operasi | Proses dan pemegang konsesi sukar dikenal pasti | Daftar awam dan syarat kelayakan yang jelas |
| Alam sekitar | Pemulihan kawasan tidak sentiasa berkesan | Bon pemulihan, audit bebas dan penalti tegas |
| Komuniti setempat | Rundingan kadangkala bersifat terhad | Persetujuan bermaklumat dan pampasan munasabah |
| Pembangunan daerah | Hasil tidak semestinya kembali kepada kawasan pengeluar | Dana khas untuk infrastruktur dan perkhidmatan asas |
Peranan komuniti dan alam sekitar
Masyarakat yang tinggal berhampiran kawasan perlombongan perlu diberi maklumat awal dalam bahasa yang mudah difahami. Rundingan tidak boleh menjadi acara simbolik selepas keputusan utama dibuat. Penduduk, pemimpin adat, pemilik tanah dan pertubuhan masyarakat sivil perlu mempunyai ruang untuk menilai risiko serta mengemukakan bantahan.
Undang-undang baharu juga perlu mewajibkan penilaian kesan kumulatif, bukan hanya menilai satu projek secara berasingan. Pencemaran sungai, kehilangan habitat, hakisan tanah dan gangguan kepada sumber makanan boleh bertambah buruk apabila banyak operasi berjalan serentak. Prinsip “pencemar membayar” mesti disertai jaminan kewangan sebelum kerja bermula.
Memperkukuh kesedaran politik rakyat
Pengurusan hasil galian ialah isu demokrasi kerana keputusan tentang sumber negeri menentukan bentuk pembangunan untuk beberapa dekad. Rakyat perlu mengetahui siapa yang meluluskan projek, bagaimana hasil dibelanjakan dan apakah saluran aduan yang tersedia. Pendidikan sivik serta laporan awam boleh membantu mengurangkan ruang untuk maklumat mengelirukan.
Perpaduan masyarakat juga menjadi asas kepada perjuangan hak Sabah. Isu ini harus merentas kaum, agama dan daerah kerana pencemaran serta kekurangan manfaat ekonomi memberi kesan kepada semua. Perbincangan tentang perpaduan di Sabah menunjukkan bahawa kekuatan bersama diperlukan untuk mempertahankan kepentingan negeri secara matang dan berprinsip.
Cadangan dasar untuk masa depan
Kerajaan negeri dan persekutuan perlu membina mekanisme rundingan yang tetap, bukan bergantung kepada tekanan politik semasa. Setiap persetujuan mengenai sumber asli hendaklah mempunyai rekod awam, sasaran pembangunan serta jadual semakan supaya kepentingan Sabah dapat dipertahankan dalam jangka panjang.
Antara keutamaan yang boleh dimasukkan dalam perundangan baharu ialah:
- Menubuhkan daftar terbuka bagi lesen, konsesi, kontrak dan jumlah hasil galian.
- Menetapkan formula pembahagian pendapatan yang adil antara kerajaan persekutuan, kerajaan negeri dan daerah pengeluar.
- Mewajibkan konsultasi bermakna dengan komuniti, termasuk pemegang hak adat dan pemilik tanah.
- Menyediakan bon pemulihan alam sekitar sebelum syarikat memulakan operasi.
- Menubuhkan badan pemantau bebas dengan kuasa audit, siasatan dan penerbitan laporan.
Rakyat juga perlu melihat pembangunan hiliran sebagai sebahagian daripada penyelesaian. Sabah tidak seharusnya hanya mengeksport bahan mentah, sedangkan pekerjaan berkemahiran, teknologi pemprosesan dan industri sokongan berkembang di tempat lain. Dasar perolehan tempatan, latihan teknikal dan perkongsian dengan institusi pendidikan boleh memastikan hasil galian membina ekonomi yang lebih pelbagai.
Hak ke atas hasil galian akan lebih bermakna apabila diterjemahkan kepada jalan raya yang baik, bekalan air yang stabil, sekolah berkualiti, perkhidmatan kesihatan dan peluang ekonomi yang saksama. Perundangan baharu perlu menjadi alat untuk mencapai matlamat tersebut, bukan sekadar dokumen pentadbiran.
Masa depan sumber asli Sabah tidak boleh ditentukan tanpa suara rakyatnya. Sertai perbincangan awam, tuntut ketelusan dalam pengurusan hasil dan sokong usaha memperkukuh undang-undang yang mempertahankan hak negeri demi generasi akan datang.
